Paddenstoel van de maand

Vanop afstand zou je hem zo met randhoedjes van Paarse korstzwam kunnen verwarren. Maar met zijn gelatineuze onderzijde is deze zwam onmiskenbaar. Je vindt haar als saprofyt (opruimer van dood hout) meestal op stobben en takken van iep, populier of beuk. Trek de laarzen aan en ga op zoek naar deze koude trotserende zwam.

Je kan hem verder nog herkennen aan de taaie, dikke steel die donkerder is dan de doorgaans bleke tot lichtbruine hoed. Door de droogte van de voorbije dagen zijn de meeste exemplaren van deze hygrofane  soort momenteel sterk uitgebleekt. In de volksmond wordt deze paddenstoelen wel eens de "Vettige diksteel" genoemd.

De knolparasolzwam wordt op basis van moleculair onderzoek niet meer in hetzelfde geslacht ondergebracht als de grote parasolzwam (Macrolepiota procera). DNA-onderzoek wees uit dat de knolparasolzwam nauwer verwant is met de tropische groenspoorparasolzwam (Chlorophyllum molybdites). Hetzelfde onderzoek bracht aan het licht dat het om een soortcomplex gaat. Zo onderscheiden we in Vlaanderen (naast de gewone) nu ook de bruine knolparasolzwam (C. brunneum), de giftige knolparasolzwam (C. venenata) en de sombere knolparasolzwam (C. olivieri). Een determinatiesleutel voor de soorten vind je hier.

Maar duidelijkere kenmerken van deze soort zijn: de bleke tot muisgrijze, gegroefde en fijnbehaarde hoed en de behaarde steel. Je kan best gebruik maken van een loep om deze kenmerken duidelijk te zien. Controleer toch maar eens of je niet toevallig te maken hebt met de zeldzamere dwergfranjehoed (Psathyrella pygmaea). Met het blote oog lijkt deze soort sterk op de zwerminktzwam. Ze groeit eveneens in groepen, op dood hout en heeft dezelfde kleur. Maar de groeven in de hoed en de haartjes erop ontbreken.

De kogelhoutskoolzwam is gemakkelijk te herkennen, maar de kans bestaat dat je zijn twee zeldzamere dubbelgangers tegenkomt. Daldinia petriniae is te vinden op els en Daldinia lloydii geeft de voorkeur aan berk. Beide soorten zijn zo zeldaam dat ze nog geen Nederlandse naam hebben. Je kan best een stuk inzamelen als je ze vindt. Zo kan het materiaal door een mycoloog nagekeken worden onder de microscoop.

De binnenzijde van deze schijfzwam is kaneel- tot donkerbruin, de buitenzijde is bleekbruin en vlokkig. Als je het geluk hebt om deze zwam te vinden, voer de waarneming dan in op waarnemingen.be.

Veel mensen vinden ze in de tuin, wanneer de bladeren bij elkaar worden geraapt. Meestal is de kraag goed te zien rond het bolletje waarin de sporen worden gevormd. Soms ontbreekt de kraag. Maar dan heb je nog andere kenmerken zoals vlezige slippen, een ongesteelde bol en een gewimperde mondopening.

De soort heeft een voorkeur voor (knot)wilgen, maar komt ook voor op ondermeer notelaars en beuken. Vroeger stond hij op de Rode Lijst van Nederland, omdat hij niet vaak werd gezien. Maar als je begint te speuren op mosbegroeide bomen vind je hem ongetwijfeld snel.

Door het ontbreken van een ring en de oranje tot roodbruine hoed zonder stippen kan je deze amaniet onderscheiden van de rest van de familie. Zoals de naam al doet vermoeden is de steel lang en slank en wit tot oranje getint. Opvallend is ook de gestreepte hoedrand. Er is toch één kenmerk waaraan je duidelijk kan zien dat dit een amaniet is: onderaan de steel zit een zakvormige beurs. Ook beurszwammen bezitten dit kenmerk, maar deze hebben roze sporen, terwijl amanieten witte sporen hebben. Voer je vondsten in op waarnemingen.be.

De Ruwe russula werd geselecteerd als prioritair te beschermen in Vlaams-Brabant. Deze symbiont van Beuk en in mindere mate ook van Eik, is voornamelijk te vinden in lanen op voedselrijke zand- of leembodem. Deze russula is gemakkelijk te herkennen aan de koper- tot grijsgroene hoedhuid die in platte, hoekige schilfertjes openbreekt. Het vlees is zoals kenmerkend voor de russula's zeer broos en crème tot wit van kleur. Wanneer je deze zeldzaamheid vindt, voer ze dan in op waarnemingen.be.

De wanden zijn vrij dik en vanbuiten bleker dan aan de binnenzijde. De buitenwand is bovendien vrij vlokkig-zemelig. Deze algemene soort is vrij gemakkelijk te herkennen, als je ze vindt voer ze dan in op waarnemingen.be. Let wel op dat er nog andere bekerzwammen zijn die in het voorjaar kunnen verschijnen. Vooral de Bleekbruine bekerzwam lijkt sterk op deze Vroege bekerzwam. Maar deze is zeldzamer, het vruchtlichaam is meer schotelvormig en je kan hem meestal tussen bladafval vinden of op de bodem vinden

Deze vrij grote franjehoed (2-7 cm hoeddiameter) is zowel op strooisel van loof- en naaldbomen, in grazige bermen als op rottend hout te vinden. De kegelvormige hoed is in jonge en natte toestand okerbruin, maar kan uitbleken door ouderdom of droogte. De rand is in jonge toestand met wattige draden (velum) behangen, maar wordt later kaal. De plaatjes zijn in jonge toestand crèmekleurig, maar worden later grijsbruin tot donkerbruin en zijn vaak met wit bewimperd. De steel is zoals bij de meeste franjehoeden glimmend wit, bij oude exemplaren geler wordend. Deze vroege verschijning kan ook nog in de herfst zeer talrijk verschijnen. Dan wordt het opletten om hem van de andere franjehoeden te onderscheiden. Vooral de algemene Bleke franjehoed (Psathyrella candolleana, foto rechts) kan voor verwarring zorgen. Maar die is toch nog iets bleker en heeft meer velumresten aan de hoedrand hangen.

Het waaiertje behoorde tot de "60 gemakkelijk herkenbare soorten" en is dus  onmiskenbaar. Het waaiervormige vruchtlichaam is bovenaan bedekt met grijswit dons en onderaan zie je de gespleten plaatjes die ook te zien zijn in de hoofding van deze flits. En wist je dat het waaiertje 28.000 verschillende geslachten heeft?

De gaatjes onderaan de hoed en op het korstvormig gedeelte zijn rond, licht- tot donkergrijs en zwartverkleurend bij beschadiging. Het taaie vlees, heeft en zurige, zwammige geur. De grijze buisjeszwam is overal te vinden op stobben, staande en liggende stammen en takken van loofbomen. Deze algemene zwam gelijkt sterk op de  zeldzamere rookzwam. De dikkere hoed van de rookzwam is nauwelijks gezoneerde hoed en de kleinere poriën zijn lichter van kleur (crème) en worden bruin bij beschadiging. Als je dan nog niet overtuigd bent, ruik dan eens goed en je zal merken dat de geur van rookzwam veel aangenamer is. In de top 50 van de meest waargenomen soorten in Vlaams-Brabant staat grijze buisjeszwam momenteel op de 9e plaats. 

  

De bleke oesterzwam (Pleurotus pulmonarius) is eerder een zomersoort, met een bleke dunne hoedhuid en zwakke anijsgeur. Nog zeldzamer  zijn trechteroesterzwam (Pleurotus cornucopiae) en schubbige oesterzwam (Pleurotus dryinus), beide worden bij ons voornamelijk gevonden op wilg. Tegenwoordig zorgt men ervoor dat er enkel nog steriele oesterzwammen worden gekweekt. Op die manier wordt vermeden dat in de nabijheid van een kwekerij alle dood hout wordt aangetast door oesterzwammen. Daarnaast komt dit ook de werknemers ten goede want het is geweten dat de sporen van oesterzwammen astmatische reacties kunnen veroorzaken. Maar het eten van oesterzwammen heeft een goede reputatie: verlaging van de bloeddruk en cholesterol en verhoging van de weerstand.

Mogelijke verwarring kan ontstaan met de Vaalpaarse schijnridder (Lepista sordida), die zeldzamer is, een blekere hoed en steel heeft en meestal in graslanden voorkomt. De Paarssteelschijnridder (Lepista saeva) is nog zeldzamer en heeft een bleke hoed die duidelijk contrasteert met de donkere paarse steel. Nog een paarse soort in het bos is het Rodekoolzwammetje (Laccaria amethystina), dat donkerpaars is bij vochtig weer en lichtpaars uitbleekt bij droogte. Dit zwammetje is kleiner en fijner en de plaatjes staan wijd uiteen.

Bij droog weer is de hoedhuid fluwelig, maar bij nat weer wordt de hoed al snel vrij slijmerig. De Kastanjeboleet is algemener dan de meeste boleten, daar hij geen voorkeur heeft voor een specifieke boomsoort, hij is zowel bij loof- als naaldbomen te vinden. Je vindt hem niet, zoals de naam doet vermoeden, bij Kastanje. De naam slaat hier op de kleur van de zwam.

Het jonge vlees is geel en wordt kaneelbruin naarmate de zwam ouder wordt, bij kneuzing van het vlees kleurt dit zwart. Bij levende beuken (soms ook eiken) parasiteert deze soort via de wortels en bij dode stronken verandert deze zwam zijn rol in saprofyt. In Vlaanderen is de Reuzenzwam zeer algemeen.

Je ziet dan meestal foto's van kinderen die poseren bij deze reusachtige verschijning. In jonge toestand is deze stuifzwam eetbaar, maar veel smaak en voedingswaarde zit er helaas niet in. De concentratie aan zware metalen is vaak zelfs hoger dan de toegelaten waarden. Wanneer de sporen rijp zijn, wordt de zwam olijfbruin en lost zich van de grond om al rollend miljarden sporen door de wind te laten verspreiden.

In feite zijn slijmzwammen geen zwammen. Het bizarre aan slijmzwammen, wat hen onderscheidt van echte zwammen, is dat ze zich kunnen voortbewegen. Ze worden gekenmerkt door een slijmerig stadium dat is opgebouwd uit een eenheid van samengesmolten cellen waarin de oorspronkelijke celkernen aanwezig blijven. Bij het verharde stadium zijn de celkernen samengesmolten.

De naam van deze zwam verwijst verder nog naar de glinsterende korreltjes op de hoed, die gemakkelijk afwrijfbaar en bij oudere hoeden dan ook meestal verdwenen zijn. De glimmerinktzwam is dan nog goed herkenbaar aan de geelbruine hoed en de overlangse groeven. Er zijn echter enkele zeldzamere dubbelgangers. Is de hoed bleek van kleur dan heb je misschien te maken met de Bleke glimmerinktzwam (Coprinus pallidissimus) die eveneens een andere sporenvorm dan de gewone heeft. Let wel op dat de steel behaard is (onder de loupe), want anders heb je te doen met de Gladstelige glimmerinktzwam (Coprinus truncorum) of de zeer zeldzame Parelinktzwam (Coprinus saccharinus) die hiervan enkel microscopisch te onderscheiden valt.

Maar als je een beetje woelt onder els is de kans vrij groot dat je dit kleine kelkje vindt. Je moet wel goed kijken want het zwammetje is slechts enkele millimeters tot maximaal één cm groot. In feite is dit een algemene soort, maar ze wordt meestal over het hoofd gezien. Er wordt te weinig naar paddenstoelen gekeken in elzenbroeken en zeker niet in het voorjaar.

Deze algemene trilzwam leeft parasitair, niet op hout, maar op de zwamvlok van schorszwammen (zoals bijvoorbeeld de Paarse eikenschorszwam.

De olijfgroene, kleverige hoed is goed gecamoufleerd, maar de oranjegele plaatjes zijn onmiskenbaar opvallend.

Echte kopergroenzwam is goed te onderscheiden van de Valse kopergroenzwam (Stropharia caerulea) door zijn duidelijke ring die bij de Valse ontbreekt. Ook kan je met de loupe zien dat de snede van de plaatjes bij de echte licht van kleur is en bij de valse donker. Tenslotte tref je op zure, zandige bodem vooral de echte kopergroenzwam aan, terwijl de valse kopergroenzwam eerder in parken en tuinen op voedselrijke bodems wordt gezien.

Gele berkenrussula (Russula claroflava) is meer citroengeel van kleur en Beukenrussula (Russula fellea) heeft gele plaatjes en een gele steel. Bovendien zijn beide russula's kieskeuriger. Hun naam verraadt het al: de Gele berkenrussula is uitsluitend te zien bij Berk en de Beukenrussula vind je enkel bij Beuk. De kans is groot dat je al een Geelwitte russula in het bos zag de voorbije dagen.

In de volksmond wordt hij daarom ook "blozer" genoemd. Ongetwijfeld zag je al een parelamaniet dit jaar.

De Echte hanenkam is gemakkelijk te herkennen aan zijn trechtervormige, dooiergele hoed en de aflopende plooien of aders die het uitzicht hebben van plaatjes. Daarin verschilt hij van de Valse hanenkam, die wel echte plaatjes heeft. Tenslotte is de Echte hanenkam een gegeerde lekkernij, waarvan we de vindplaatsen vervagen op www.waarnemingen.be om plukkers en koks niet op het spoor te brengen. Natuurpunt wil het eten van wilde paddenstoelen niet promoten, ons motto is: "Laat ze staan, dan hebben anderen er ook wat aan!"

Paddenstoel van de maand: Deze parasiet die na het doden van de boom verderleeft als saprofyt is een echte bruinrotter. Deze groep van houtafbrekers wordt gekenmerkt door het feit dat ze enkel cellulose kunnen afbreken, waardoor bruine uiteenvallende blokjes houtstof overblijven. Cellulose kan je in feite vergelijken met ijzerdraad in gewapend beton.

In tegenstelling tot de Winterhoutzwam zijn de gaatjes bij deze nauwelijks zichtbaar. Buiten het feit dat hij in een ander seizoen groeit is hij door de grootte van de gaatjes het best te onderscheiden van zijn winterbroertje. Meldingen van deze niet zo zeldzame, maar weinig gemelde soort zijn welkom.

Vandaar dat deze in de duinen nog vrij algemeen voorkomt. Maar ook in je tuin kan je de Gewone morielje vinden. De kans is echter groter dat je een Kegelmorielje (Morchella elata) of Kapjesmorielje (Morchella semilibera) aantreft. Kegelmorielje heeft een voorkeur voor stikstofrijke plaatsen en duikt vaak op tussen houtsnippers terwijl Kapjesmorielje meer omgewerkte grond onder loofbomen verkiest.

De meeste waarnemingen van deze zwam gebeuren in maart. Maar dit jaar verscheen hij uitzonderlijk vroeg, begin februari, op het kerkhof van Diest. Sinds hij daar werd ontdekt, wordt deze plaats in de gaten gehouden. Zwammen die humusarme bodems verkiezen, nemen vaak hun toevlucht tot kerkhoven omdat deze bekend staan om een extensief beheer. Er zijn ook enkele waarnemingen van Cedergrondbekerzwam bekend uit tuinen en parken waar verstoring minimaal is. Ga eens kijken rond de voet van een Ceder en wie weet heb je prijs.

De Krulhaarkelkzwam verschijnt iets later op het jaar en nooit alleen, meestal zelfs in grote groepen. In dit artikel kom je meer te weten over de ecologie en verspreiding van de rode kelkzwammen in vlaanderen. De Rode kelkzwam was er dit jaar vroeg bij, hij kwam al in oktober tevoorschijn. De Krulhaarkelkzwam is momenteel ook al op verschillende plaatsen gesignaleerd. Heb jij ook iets rood gezien in het bos? Profiteer ervan om een mooie foto te maken van deze adonis en bewaar een stukje gedroogd materiaal,zodat je te weten kan komen om welke van de twee soorten het gaat. Noteer ook indien mogelijk de houtsoort waarop de kelkzwammen zich vestigden.

De zwam is een witrotter, die de aangetaste boom na enige jaren gevoelig maken voor stambreuk. Vermijdt daarom bij stormweer bomen met tonderzwammen. Tot in de jaren 60 was deze zwam vrij zeldzaam, maar tegenwoordig vind je hem praktisch overal. Deze sterke toename komt enerzijds doordat zwakke en dode bomen veel minder verwijderd worden uit bossen dan vroeger en anderzijds door extra verzwakking van bomen door zure neerslag (RIVM, 2004).

Fluweelpootjes durven ook al eens parasiteren op gewonde bomen, vooral op els, populier, gewone es, wilg, vlier en olm.

In Nederland staat de kostgangerboleet op de Rode Lijst en is hij eveneens soort van de maand oktober.