Dossier Delfstoffen / Grind

Het decreet dat grindwinning in de toekomst regelt in samenhang met natuurontwikkelingsprojecten is eindelijk goedgekeurd door het Vlaams parlement. Daarmee is het akkoord tussen de milieubeweging en de grindsector bezegeld. Eind februari stelde Kevin Lambeets zijn doctoraat rond spinnen en kevers langs de Maas voor. In zijn conclusies geeft hij aan dat de spinnen en kevers langs de Maas baat hebben bij meer grindbanken, meer ruimte voor de rivier en een meer gevarieerde natuur langs de rivier.

Vorige vrijdag stelden parlementsleden Sauwens, Sannen en Lachaert het voorstel van decreet dat de grindwinning zal regelen voor. Het voorstel, dat er gekomen is na overleg tussen Belbag, natuur- en milieubeweging en Boerenbond, gaat uit van win-winsituaties die gecreëerd kunnen worden via grindwinning. Uitgangspunt is een meerwaarde voor landschap, natuur en biodiversiteit. Een technische commissie, waar ook vertegenwoordigers van de natuur- en milieubeweging in zetelen, beslissen mee over de projecten die opgestart zullen worden. Door deze werkwijze zal het draagvlak voor de delfstoffenwinning vergroten. Deze aanpak kan alvast als voorbeeld voor andere delfstoffenwinningen dienen.

De Vlaamse regering stelde vorige week het Bijzonder Oppervlaktedelfstoffenplan ‘Klei van Ieper en Maldegemklei’ definitief vast. Daarnaast werd ook het VLAREOP (uitvoeringsbesluit Oppervlaktedelfstoffendecreet) aangepast. De gemeentes worden voortaan nauwer betrokken bij het openbaar onderzoek rond de oppervlaktedelfstoffenplannen.

De grindwinning in Limburg is vandaag weer een actueel beleidsthema. Nochtans dacht iedereen in 1993 dat de discussie voor eens en voor altijd voorbij zou zijn. We blikken even terug naar het verleden. Grindwinning langs de Maas startte na de tweede wereldoorlog. In eerste instantie beperkte deze winning zich tot het verdiepen en uitbaggeren van de Maas, maar vervolgens werden ook de aangrenzende uiterwaarden ontgonnen. Ontginningsterreinen die gemakkelijk toegankelijk waren via de waterwegen voor baggerboten en schepen waren het meest gegeerd. De aansnijding van gebieden gebeurde eerder op historische basis, dan op geologische. Die methode veranderde toen in eind jaren ’60 de gewestplannen hun intrede deden. In 1979 startte er binnen de GOM een werkgroep op, die de potentiele grindwinningsgebieden in kaart moest brengen. Toen in 1980 het definitieve gewestplan Maasland voorlag, waren er enerzijds uitbreidingsmogelijkheden van historische lokaties voorzien, alsook een aantal grote nieuwe reservegebieden die in de toekomst uitgebaat konden worden. In 1993 werd er, na veel maatschappelijke contestatie op initiatief van toenmalig minister De Batselier, een grinddecreet goedgekeurd door het Vlaams Parlement. Dit decreet kwam er na moeizaam overleg tussen gemeentebesturen, landbouworganisaties, milieu- en natuurverenigingen en de grindsector en was vooruitstrevend in tal van opzichten. Zo ging het uit van eindigheid (stop grindwinning in 2005), had het oog voor win-winsituaties en was het economisch zo opgebouwd dat niet enkel de ontginners er financieel belang bij hadden. Daarnaast moesten een reeks voorwaarden en maatregelen ervoor zorgen dat de aflopende exploitatie sociaal verantwoord kon gebeuren en dat waar mogelijk ecologische winst gemaakt kon worden door een aangepaste afwerking en nabestemming van de gronden. Het grinddecreet bepaalde dat er maximum 100 miljoen ton grind bovengehaald mocht worden. Omdat op 31 december 2005 het quotum van het grinddecreet nog niet uitgeput was, werd het decreet aangepast en in de tijd verlengd, om de resterende tonnen te kunnen bovenhalen. Achter de schermen werd uiteraard druk gelobbyd om ook het grinddecreet een winning voort te kunnen zetten. Onder druk van de grindsector en de gemeentebesturen, besliste de Vlaamse regering “om na te gaan of, na het beëindigen van het grinddecreet, er nog een draagvlak aanwezig is voor verdere grindwinning en onder welke voorwaarden.” Ze organiseerde in het voorjaar van 2007 een rondetafel met alle betrokkenen. Na 6 overlegmomenten werd duidelijk dat die ‘consensus’ niet gevonden kon worden. De natuur- en milieuverenigingen en de Boerenbond namen immers een minderheidsstandpunt in op de synthesetekst van het overleg. Even leek het erop dat de politiek mee zou gaan in het verhaal van de grindsector en grindwinning opnieuw mogelijk zou maken binnen het Oppervlaktedelfstoffendecreet. Maar de natuur- en milieubeweging hield het been stijf en ging, op vraag van minister Hilde Crevits, zelf aan tafel zitten met Belbag, de vertegenwoordigers van de grindontginners. Na een jaar lang onderhandelen werd het vertrouwen gevonden om met een projectmatige aanpak, die uitgaat van een reeks randvoorwaarden grindwinning toch nog mogelijk te maken. Essentiële randvoorwaarde is dat in ieder project er een meetbare natuurwinst moet geboekt worden. De geest van de bespreking en de overeenkomst is dat de projecten die zullen worden uitgevoerd in hoofdzaak gericht zullen zijn op natuurontwikkeling. De tekst met de randvoorwaarden vind je onderaan. Tot op heden is de discussie over tonnages en projectgebieden afgehouden. Als natuur- en milieubeweging vroegen we eerst een akkoord over de randvoorwaarden, vooraleer over projecten kon gesproken worden. Eenmaal een akkoord bereikt tussen beide actoren, moest er draagvlak gevonden worden bij andere actoren. In de eerste plaats gingen we ons akkoord voorstellen op het kabinet van Crevits. Nadien zochten beide partners gezamenlijk steun bij de meerderheidspartijen in het Vlaams parlement en de gemeentes, de provincie en de landbouwsector. De drie meerderheidspartijen ondertekenden in november 2008 de tekst met randvoorwaarden. Dat maakt dat vandaag er een voorstel van decreet voorligt in het parlement die een projectmatige grindwinning, onder voldoende ecologische voorwaarden, mogelijk moet maken. Je kan het dossier volgen via http://www.vlaamsparlement.be/Proteus5/showParlInitiatief.action?id=535043

Na anderhalf jaar werken achter de schermen ligt er nu in de commissie leefmilieu een decreetsvoorstel over de grindwinning. Er zal in de toekomst enkel nog grind kunnen gewonnen worden in het kader van een project met een duidelijke natuurwinst. Daarvoor is consensus nodig tussen de belangengroepen. Het decreetsvoorstel is grotendeels een vertaling van het akkoord tussen de natuurbeweging en de vertegenwoordigers van de grindbedrijven. Op 23 oktober organiseerde OVO, het overlegcomité van de Vlaamse ontginners een colloquium. Walter Roggeman, voorzitter van Natuurpunt, vertolkte er het standpunt van de natuurbeweging. Bij de delfstoffenplannen is er nood aan meer inspraak (echte inspraak, van bij het begin van het proces) en er moet nog meer gezocht worden naar goede win-winsituaties. Meer stimulansen voor het inzetten van alternatieve materialen en een schaarstebeleid zullen de duurzaamheid (contradictio in terminis) ten goede komen.

Op 10 juli keurde de Vlaamse regering het algemeen oppervlaktedelfstoffenplan goed. Dit plan reikt doelstellingen en indicatoren aan voor de 'duurzame' winning van oppervlaktedelfstoffen voor een termijn van 25 jaar. Ze duidt ook zoekzones aan. Dit document dient als basis voor de bijzondere oppervlaktedelfstoffenplannen, waarvan er ondertussen al enkele beslist zijn. De minaraad en Serv formuleerden vorig jaar een scherp advies over het voorontwerp van dit plan. Het plan zelf kan je hier terugvinden. Dit plan blijft een economisch sectorplan. De toetsing en afweging met sociale en ecologische aspecten in dit 'duurzaam' plan blijft ondermaats.

Er is een openbaar onderzoek opgestart voor het bijzonder oppervlaktedelfstoffenplan Klei van Ieper en Maldegemklei. De plannen zijn hier in te kijken. Opmerkingen op de plannen kan je geven tot 17 december 2007. Graag ook een kopie naar Iris.lauwaert@natuurpunt.be.

In een interview op TV Limburg heeft minister Crevits laten weten dat een beslissing over het grinddossier pas over een half jaar zal vallen. Ze hoopt dat er alsnog een consensus kan gevonden worden tussen de tegenstanders (natuur en landbouw) en de voorstanders (grindbedrijven) van een voortzetting van de grindwinning.

In een gemeenschappelijk advies pleiten Minaraad en Serv voor een volwaardig oppervlaktedelfstoffenplan (AOD). Het plan, zoals het nu voorligt, is louter een economisch plan. De afstemming met andere sectoren is niet gebeurd en de milieueffectenrapportering is onvoldoende ingevuld. Er zouden ook meer concrete acties rond alternatieve materialen uitgewerkt moeten worden. Wat grind betreft, vragen de raden om in het AOD enkel in te gaan op oppervlaktedelfstoffen en geen uitspraken te doen over grindontginning. De eigen bezwaarschriften van Natuurpunt vind u op onze website.

• Bezwaarschrift Natuurpunt
• Bewaarschrift Zuid-WestVlaamse Natuur- en Milieukoepel
• Bezwaarschrift Natuurpunt, afdeling Ninove

Mina-raad en Serv hebben samen een advies voorbereid over het algemeen oppervlaktedelfstoffenplan (AOD). Het is al goedgekeurd door de MiNa-raad.. Onze belangrijkste opmerkingen zijn ingebracht (en grotendeels overgenomen): te weinig betrouwbaar cijfermateriaal, de alternatieven worden onderschat, de ecologische (en sociale) effectrapportering is ondermaats, gebrekkige afstemming met ruimtelijke ordening (afbakening buitengebied). Ook de grind kwam ter sprake. Hopelijk leest de minister het advies vooraleer ze terzake een initiatief neemt. Er is duidelijk geen consensus om de afspraken van het grinddecreet naast zich neer te leggen.

Van 20 augustus tot 8 oktober loopt een openbaar onderzoek over het voorontwerp van het algemeen oppervlaktedelfstoffenplan (AOD). Het dossier is raadpleegbaar op deze website of in jullie plaatselijk gemeentehuis. Het plan analyseert o.a. de behoefte voor de volgende vijf jaar aan oppervlaktedelfstoffen en gaat na wat de impact is op milieu. Natuurpunt geeft advies over dit voorontwerp via de MINA-raad. Zelf dienen we ook nog een bezwaarschrift in. Opmerkingen en bezwaren mogen doorgestuurd worden naar Iris.Lauwaert@natuurpunt.be.

Er is wellicht geen term waarover minder eensgezindheid bestaat dan over 'consensus'. Neem nu het grinddossier. De natuur- en milieuverenigingen -en deels zelfs de landbouworganisaties- hebben de besluiten van het grindoverleg verworpen (zie vorige beleid.flits). Toch wil dat zoals blijkt uit een bespreking in de Commissie leefmilieu niet zeggen dat er geen draagvlak kan zijn voor consensus. Iets waarover we verder kunnen nadenken tijdens een welverdiende vakantie.

Van 15 juni tot 14 augustus 2007 loopt een openbaar onderzoek over het ontwerp uitvoeringsplan Bagger- en ruimingsspecie. Opmerkingen kunnen per brief of per mail (baggerplan@ovam.be) overgemaakt worden aan OVAM (en in cc. graag ook aan ons). In de MINA-raad wordt een advies voorbereid tegen 5 juli. Natuurpunt zal op basis hiervan nog een eigen bezwaarschrift maken.

Het grindoverleg dat begin dit jaar door minister Peeters is opgestart om na te gaan of er een consensus kon gevonden worden voor nieuwe grindwinningen, is afgerond. Er is geen consensus. Logischerwijze zou dit moeten betekenen dat de grindwinning verder wordt afgebouwd zoals overeengekomen in het grinddecreet. Lees hier het persbericht en een interview met o.a. René Thewissen, de vertegenwoordiger van Natuurpunt in het grindoverleg, uitgezonden door TV Limburg. Meer documenten vind je op onze website. Deze week zijn interpellaties aangekondigd in het Vlaams parlement. Dan zullen we ook het antwoord van de minister kennen.

Tijdens de eerste grindoverleg hebben de natuur- en milieuverenigingen hun standpunt toegelicht. Ze kregen steun van de landbouworganisaties. En steeds meer - zo blijkt uit lezersbrieven in Belang van Limburg - ook door de lokale bewoners. Hoor hier het verhaal uit de mond van onze vertegenwoordiger René Thewissen. De volgende bijeenkomst is gepland op 28 februari.

Met het oog op het geplande grote grindoverleg van volgende week hebben de natuur- en milieuverenigingen hun standpunt herbevestigd. Ook voor Natuurpunt is het duidelijk dat de grindwinning in Vlaanderen eindig is. Bij de voorbereiding en bij de uitvoering van het grinddecreet heeft de natuur- en milieubeweging zich steeds loyaal en constructief opgesteld. Zo hebben wij ons laatst nog akkoord verklaard met een verlenging van de termijn. Maar aan de principe van het grinddecreet mag niet geraakt worden. Van een verdere grindwinning na afronding van het grinddecreet of in het kader van een delfstoffenplan kan dan ook geen sprake zijn.

De grindsector ziet de tijd rijp om het grinddecreet op te blazen. Na lange onderhandelingen was in 1991 afgesproken om de grindwinning tegen 2005 te beëindigen. Deze datum is intussen wel al eens verlengd. Verleden week meldde Belang van Limburg dat Belbag, de zelfverklaarde spreekbuis van de grindwinners, een "samenwerkingsprotocol" heeft afgesloten met Bouwunie, UNIZO en VKW-Limburg. Nog volgens Belbag onderhoudt de sector ook "de beste contacten" met landbouwers- en werknemersorganisaties. Het ziet er naar uit dat de grindbaronnen het geweer van schouder hebben veranderd en kiezen voor de confrontatie. Met de natuur van het Vijverbroek als eerste slachtoffer ?

Het ruimtelijk uitvoeringsplan Leem in Zuid-Limburg, een voorafname op het bijzonder oppervlaktedelfstoffenplan (BOD) Vlaamse Leemstreek, is nu beschikbaar via www.ruimtelijkeordening.be. Het voorontwerp van BOD zelf is deze week ook in openbaar onderzoek gegaan. Inzage is mogelijk tot 16 november op de dienst Natuurlijke Rijkdommen in Brussel, Gent of Hasselt, of via hun website. Reacties blijven dan mogelijk tot voor 4 december. Buiten de Limburgse leemgemeenten Lanaken en Riemst is nu ook Zwevegem betrokken in West-Vlaanderen, Oudenaarde, Erpe-Mere, Herzele, Ninove en Denderleeuw in Oost-Vlaanderen, en Asse, Zaventem, Sint-Kwintens-Lennik, Halle, Huldenberg en Tienen in Vlaams-Brabant.

De Vlaamse regering heeft vorige vrijdag het bijzonder oppervlaktedelfstoffenplan 'Klei van de Kempen' voorlopig vastgesteld. Het gaat nu voor advies naar het Antwerpse provinciebestuur en naar de betrokken gemeentebesturen in de regio Turnhout-Beerse. Hier zullen volgens de huidige procedure tegen eind juli de stukken gedurende 50 dagen ter inzage liggen voor alle geïnteresseerden. Het plan zal vervolgens vertaald worden in een ruimtelijk uitvoeringsplan, dat onderworpen zal zijn aan een openbaar onderzoek. Dit RUP zou, aldus de Vlaamse regering, een duidelijke en afdwingbare fasering en zonering van de toekomstige klei-ontginningen moeten bevatten.

Met het rapport "MensMaas, grind aan de grens" haalde de Limburgse natuur- en milieukoepel begin februari het slecht gefundeerde sectorpleidooi voor een verdere grindwinning onderuit. Eind vorige week kwam de grindkoepel Belbag met een persreactie. Deze ging voorbij aan de inhoudelijke argumenten aangebracht in het MensMaas-rapport. Wel werd de milieukoepel onwil tot dialoog en zelfs "pesterij" verweten. In het hele grinddossier heeft de milieu- en natuurbeweging zich steeds kritisch maar constructief opgesteld. Ook het rapport 'MensMaas' past in deze opstelling. De Limburgse natuur- en milieukoepel is geen vragende partij om verder te gaan met de grindwinning nadat de in het Grinddecreet afgesproken quota zijn bovengehaald. Maar we blijven, zoals in het verleden, open staan voor een constructieve dialoog met alle betrokkenen - bijv. binnen een 'rondetafelconferentie' over grind, waartoe minister Peeters alle partijen in Limburg heeft opgeroepen.

Voor de Vlaamse ondergrond wordt 2006 een belangrijk jaar. Zo komt de uitwerking van het oppervlaktedelfstoffendecreet (klei, leem en zand) stilaan in beeld. Een algemeen planningskader voor nieuwe ontginningen – het Algemeen Oppervlaktedelfstoffenplan (AOD) – ligt te wachten op een voorlopige vaststelling door de Vlaamse regering. Gelijklopend daarmee bereidt de administratie een aantal Bijzondere Oppervlaktedelfstoffenplan (BOD) voor. Deze BOD’s, zoals ‘Klei van de Kempen’ en ‘Zand in Limburg’, duiden per delfstof en per regio mogelijke nieuwe ontginningsgebieden aan. In een advies over het voorontwerp AOD heeft de MiNa-raad meer aandacht gevraagd voor de milieuaspecten in het planningsproces. Een gedegen onderzoek naar de milieu-impact van ontginningen en naar milderende maatregelen is nodig, zo vindt de MiNa-Raad. Voor die andere Vlaamse delfstof – grind – plant de bevoegde minister Peeters een maatschappelijk debat in Limburg. In principe stopt de grindwinning na afronding van het begin dit jaar verlengde Grinddecreet. Maar in zijn beleidsbrief ‘Energie en Natuurlijke Rijkdommen’ bevestigt de minister dat hij de eventuele verdere grindwinning wil laten afhangen van het al dan niet vinden van een consensus tussen alle betrokkenen in Limburg. Peeters wil daarom in 2006 een maatschappelijk debat opstarten, en dit op basis van documenten en nota’s die door de administratie werden voorbereid.

ANRE, de Vlaamse administratie verantwoordelijk voor grondstoffen en energie, heeft op onze vraag aan de Limburgse natuurbeschermers tekst en uitleg verschaft over de voorbereiding van het bijzonder delfstoffenplan zandwinning. Daarmee is de onrust niet weggenomen, maar hopelijk is wel de basis gelegd voor een correct inspraakproces waarin natuur- en milieuoverwegingen al eerste meegenomen worden. De Vlaamse MINA-raad hield een druk bijgewoonde hoorzitting over het delfstoffenbeleid. Dit als voorbereiding voor een advies over het aangekondigde algemeen delfstoffenplan. En op 18 oktober vond het grindsymposium plaats. Daar werd een nieuwe studie voorgesteld over de grindbehoeften en alternatieven. Verslagen en rapporten worden op eenvoudig verzoek doorgestuurd.

Op de website van de administratie Natuurlijke rijkdommen en Energie (ANRE) staat het voorontwerp algemeen delfstoffenplan. Hoewel het debat eigenlijk nog moet begonnen - over het ontwerp moet eerst politiek beslist worden voor het voor advies naar de MiNa-raad gaat - is er alvast al reden tot ongerustheid. De natuur- en milieu-aspecten komen nauwelijks aan bod. Dat is des te kwalijker omdat het algemeen delfstoffenplan tevens geldt als milieu-effectenrapport (MER). Verontrustend is ook dat gepoogd wordt om de afbouw van de grindontginning te omzeilen. Wordt zeker vervolgd.

De Vlaamse Regering heeft definitief het ontwerpdecreet goedgekeurd dat het Grinddecreet van 14 juli 1993 wijzigt. De planmatige en geleidelijke afbouw van de grindwinning, zoals voorzien in het oorspronkelijke Grinddecreet, werd doorkruist door vertragingen bij het operationeel maken van de ontginningsgebieden en het afleveren van de nodige vergunningen. De goedgekeurde wijziging voorziet nog steeds in het behoud van de volledige afbouw, maar moet ervoor zorgen dat de oorspronkelijk toegezegde ontginningsquota toch gehaald kunnen worden. Het ontwerp van wijzigingsdecreet wordt ingediend bij het Vlaams Parlement.

Op 2 mei bracht de dienst beleid een gastvrij werkbezoek aan Limburg. In de groene omgeving van De Luysen (Bree) werd met de lokale medewerkers van gedachten gewisseld over het delfstoffenplan zand. Dat vormt een ernstige bedreiging voor onder meer De Luysen en het aansluitende natuurgebied Sint-Maartensheide. Ook de probleem van handhaving kwam aan bod. Zoals elders in Vlaanderen zijn er ook in Limburg veel klachten over illegaal omzetten van historisch permanent grasland naar maïs (met alle mestperikelen van dien). In Genk werd een bezoek gebracht aan het regionaal landschap. Met de kersverse directeur van Natuurpunt Limburg werd bekeken hoe beter kan worden samengewerkt tussen het gewestelijk en provinciaal of regionaal niveau. De belangrijkste Limburgse dossiers zijn even onder de loep genomen: het grinddossier, de dreiging van de A24, de werking van de wateringen. De dag werd afgesloten met een werfbezoek aan het kasteeltje van Kiewit.

Het Grinddecreet van 14 juli 1993 gaat uit van de geleidelijke maar finale afbouw van de grindwinning in de provincie Limburg tot 1 januari 2006. Een recente decreetswijziging houdt een schrapping in van deze bepaling in het Grinddecreet. De decretaal voorziene einddatum wordt in het huidige voorstel vervangen door een impliciete einddatum samenvallend met het tijdstip waarop de aangewezen ontginningsquota effectief zijn ontgonnen. In de provincie Limburg wordt een einde gemaakt aan elke activiteit van grindwinning zodra de totale grindwinning het toegewezen quotum van 41,4 miljoen ton berggrind en 59,5 miljoen ton valleigrind bereikt heeft. De Raad is van oordeel dat de vroegere afspraken over een uiteindelijke stopzetting van de grindwinning in Limburg moeten gerespecteerd worden.

De Vlaamse regering heeft een voorontwerp van decreet goedgekeurd, dat de in het grinddecreet vastgelegde einddatum voor het winnen van grind schrapt. In 1993 was beslist tot een afbouwscenario tot 1 januari 2006. Om diverse redenen, vertragingen door bestemmingswijzigingen en vergunningverlening, kan het toegestane ontginningsquotum niet bereikt worden tegen het einde van dit jaar. Daarom wordt de datum nu geschrapt. Zonder evenwel af te stappen van het afbouwscenario of bijkomende ontginningen toe te staan. Hoewel er stemmen opgaan om ook na afloop van het grinddecreet bijkomende grindwinning mogelijk te maken. Het voorontwerp wordt nog voor advies voorgelegd aan MiNa-raad, Serv en Grindcomité.

Met het grinddecreet van 14 juli 1993 had de Vlaamse regering eindelijk een kader vastgelegd waarbinnen de grindwinning in Limburg en de daarmee gepaard gaande sociale, ruimtelijke en ecologische gevolgen globaal worden geregeld. In het decreet werd een maatschappelijk compromis gesloten tussen alle betrokkenen en werd een afbouwend grindwinningsscenario vastgelegd, waarbij de effectieve grindwinning na 2005 beëindigd wordt. Nu deze datum snel nabij komt, protesteert BELBAG, de federatie van grind- en zandwinners en stelt de sector het voorziene afbouwscenario in vraag. Zij stellen dat de productiequota niet gehaald worden tegen deze deadline en het stopzetten van grindwinning zou de betonprijs zo'n 10% duurder maken. De - al te weinig onderzochte- onderzochte alternatieven voor grind zouden in de beton- en asfaltindustrie slechts 10 % van de behoefte dekken. Afwijken van het grinddecreet is niet aanvaardbaar. Het grinddecreet dat de winning van Maasgrind regelt, moet onverkort uitgevoerd worden. Hierbij dient opgemerkt dat er momenteel ook nog een procedure loopt voor een GRUP voor een bijkomende ontginning van 80 ha berggrind.

Het uitvoeringsbesluit van het oppervlaktedelfstoffendecreet is vorige week vrijdag definitief goedgekeurd. Het besluit bevat onder meer bepalingen over de (algemene en specifieke) oppervlaktedelfstoffenplannen, de certificaten van herkomst inzake de natuurlijke samenstelling van de ontgonnen oppervlaktedelfstoffen en het efficiënt, rationeel en doelmatig benutten van de ontginningsgebieden.