Europese natuurdoelen

Hoeveel vleermuizen kunnen de Limburgse mergelgrotten herbergen? En waar in Vlaanderen moet gewerkt worden aan het herstel van natte heide en zilte graslanden, orchideerijke beukenbossen of veenmoerassen? Op die en andere vragen geven de natuurdoelen – of instandhoudingsdoelstellingen – binnenkort een antwoord.

De aanduiding van natuurdoelen is een stap vooruit in de jarenlange inspanning om het biodiversiteitverlies in Vlaanderen en Europa te stoppen. Natuur beschermen gebeurt natuurlijk al langer dan vandaag. Maar het is de eerste keer dat voor een hele reeks kwetsbare soorten en natuurtypes (habitats), die bovendien van internationaal belang zijn, zal worden vastgelegd wat precies hun ‘gunstige staat van instandhouding’ is. Daarvoor moeten we weten hoeveel individuen van een soort er nodig zijn om te kunnen spreken van een leefbare populatie. En hoe groot bijvoorbeeld een heidegebied moet zijn om alle typische heidesoorten te kunnen herbergen. Het vaststellen van doelen kan helpen om te komen tot een meer kwaliteitsvolle en diverse natuur. Omlijnde doelen zorgen voor een betere en meetbare bescherming.
 
Countdown 2010
De natuurdoelen passen in het Europese verhaal rond de bescherming van de biodiversiteit. Volgens schattingen verliep het biodiversiteitverlies in de vorige eeuw tot 1000 keer sneller dan ervoor. In 2001 engageerden de Europese regeringsleiders zich in het Zweedse Göteborg om die achteruitgang van de natuurlijke diversiteit een halt toe te roepen tegen 2010. Met de deadline van de Countdown 2010-campagne zeer dichtbij, komen de natuurdoelen zeker niet te vroeg. Toch zijn de natuurdoelen verre van nieuw. Ze zijn verankerd in de Europese regelgeving. Daarom noemen we ze ook Europese natuurdoelen. In de Habitatrichtlijn van 1992 doken ze voor het eerst op. Die verplichtte de lidstaten om, in opvolging van de Vogelrichtlijn uit 1979, waardevolle leefgebieden, flora en fauna te beschermen. De gebieden van de Habitat- en Vogelrichtlijn vormen samen Natura 2000, een ecologisch netwerk dat zich uitstrekt over 27 landen. Beide richtlijnen vormen het hart van de Europese natuurwetgeving. Vlaanderen nam de bepalingen over en bakende ook bij ons Natura 2000-gebieden af. Samen beslaan deze beschermde gebieden meer dan 165.000 ha.

Ongunstige staat
Europa vraagt om in de natuurdoelen vast te leggen wat er nodig is om internationaal belangrijke bedreigde dier- en plantensoorten en natuurtypen te beschermen. De lidstaten moeten tegelijk rapporteren over de kwaliteit van hun natuur. De resultaten voor Vlaanderen zijn te lezen in het Vlaamse Natuurrapport uit 2007: slechts 4 procent van alle natuurtypen die onder de Habitatrichtlijn vallen, bevinden zich in Vlaanderen in een goede staat. En slechts 27 procent van de dier- en plantensoorten doen het goed. Het zijn de wetenschappers van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) die in Vlaanderen de rapporten maken en ook de natuurdoelen opstellen. Dat gebeurt op basis van strikte wetenschappelijke criteria die gelden voor alle lidstaten. Het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB), dat tijdens het voorbereidende proces het overleg met de verschillende middenveldorganisaties coördineert, helpt hen daarbij. Het bepalen van doelen is uiteraard geen sinecure en vereist veel gegevens. Zo zijn betrouwbare cijfers nodig over bijvoorbeeld de minimale populatie van de boomkikker of de grauwe klauwier om de soorten op lange termijn overlevingskansen te geven. En uiteraard ook over het actuele voorkomen van deze en andere zeldzame soorten in Vlaanderen. En omdat ook de natuur verandert, is een permanente opvolging en voortdurende evaluatie een vereiste. Voor het verzamelen van al die informatie zullen in de toekomst vrijwilligers een belangrijke rol spelen.

Vlaamse natuurdoelen
In een eerste fase zijn er natuurdoelen vastgelegd voor heel Vlaanderen. Later volgen meer gedetailleerde natuurdoelen per Europees beschermd gebied. Een deel van die gebieden is in beheer van Natuurpunt of het Agentschap voor Natuur en Bos. Daaronder  pareltjes zoals de Uitkerkse Polder of Averbode Bos & Heide. In al deze beschermde gebieden gaat men kijken waar men het best welke bedreigde soorten en habitats kan beschermen. In Limburg zal bijvoorbeeld de beekprik de nodige zorg moeten krijgen en aan de kust zal men de verschillende duintypes moeten beschermen tegen verbossing. Daarom is een goede communicatie over deze natuurdoelen zeer belangrijk. Om haar leden, medewerkers en sympathisanten te informeren, trekt Natuurpunt dit jaar Vlaanderen rond. Maar de natuurdoelen zijn niet alleen van belang voor de natuurbeschermers, ook land- en bosbouwers en andere landgebruikers worden nauw betrokken bij de voorbereiding. Ook voor hen zullen de natuurdoelen gevolgen hebben. Bijna een vijfde van het Vlaamse Habitatrichtlijngebied is in landbouwgebruik! Het realiseren van de natuurdoelen kan beperkingen opleggen aan de bedrijfsvoering. Maar anderzijds nemen ze ook veel onzekerheden weg.

Onderbouwd
Om de Vlaamse natuur toekomstkansen te geven, is de opmaak van de natuurdoelen een stap vooruit. Vroeger lag de nadruk sterk op de instrumenten en op het te volgen traject. Bij het uiteindelijk doel werd weinig of niet stilgestaan. Daardoor gaven de inspanningen niet altijd het door ons gewenste resultaat. Dat zorgde dan weer voor spanningen met de betrokken doelgroepen. Met een duidelijke eindbestemming voor ogen, kan beter gekozen worden tussen verschillende wegen. Bovendien zorgen de natuurdoelen voor een betere onderbouwing van het natuurbehoud. Externe ingrepen, zoals bijv. de aanleg van een nieuwe weg, maar ook beheers- en inrichtingsmaatregelen zoals plaggen of ontbossen, kunnen objectiever beoordeeld worden. Dankzij de natuurdoelen weet iedereen nu waar hij aan toe is, wat er wel of niet kan in een Europees beschermd Natura 2000-gebied en – het allerbelangrijkste – wat we op termijn willen bereiken.

Toekomst
De natuurdoelen moeten voor het eind van 2010 voor goedkeuring aan Europa overgemaakt worden. Na het vastleggen van de concrete doelen volgen binnen vijf jaar de plannen met maatregelen. Deze maatregelen zijn gekende instrumenten zoals beheerplannen, natuurinrichting, aankoopsubsidies of beheerovereenkomsten voor landbouwers. Wat nieuw is, is dat deze maatregelen nu zullen worden ingezet en getoetst in functie van de beoogde natuurdoelen. Alle maatregelen voor een bepaald gebied worden samengebracht in een natuurrichtplan. De Europese richtlijn legt geen termijn vast voor de uiteindelijke verwezenlijking van de natuurdoelen, maar bepaalt wel dat regelmatig over de voortgang gerapporteerd wordt. Het Pact Vlaanderen 2020 is concreter. Het pact dat dit jaar afgesloten werd, verwoordt de ambitie van Vlaanderen om uit te groeien tot een economische, sociale én ecologische topregio in Europa. Daarvoor gaan we onder meer tegen 2020, 70 procent van de natuurdoelen verwezenlijken. De Vlaamse regering, de werkgevers- en werknemersorganisaties en een hele reeks middenveldorganisaties waaronder Natuurpunt, zijn het daarover eens. De volgende regering kan niet anders dan het opnemen in het nieuwe regeerakkoord. Natuurpunt zal met argusogen toezien op de opvolging en uitvoering.

Lees ook

• Dossier Natura-2000
• Onze Life-projecten
• 2010, het internationaal jaar van de biodiversiteit