Wetland Herstel
Uitbreiding Natuurgebied Pikhakendonk
Visie en Context
Natuurpunt Boortmeerbeek
Natuurpunt Boortmeerbeek heeft meermaals haar visie met betrekking tot de inrichting van de natuurgebieden in Boortmeerbeek toegelicht aan het Gemeentebestuur van Boortmeerbeek.
Deze visie werd ook opgenomen in het Memorandum ‘Natuur in het hart van Boortmeerbeek’ van Natuurpunt Boortmeerbeek. Er wordt in het Memorandum melding gemaakt van “te ontwikkelen natuurgebieden met een totaaloppervlakte van 109 hectare” (addendum 1/ Ambities Natuurpunt Boortmeerbeek).
• De Bossen van Schiplaken opportuniteit van 52 ha
• Het Broek uitbreiding van 10 ha
• De uitbreiding Pikhakendonk Natuurgebied met 46,7 ha omvat de gronden gelegen rond het domein
Ravestein. Het gaat hier voornamelijk over “Natte hooilanden en Wetlands”
Omgevingsanalyse
In de Omgevingsanalyse van de Gemeente Boortmeerbeek heeft men het over:
“Historische graslanden”, met indicatie HPG (Historisch Permanente Graslanden) die een wettelijke bescherming genieten als graslanden.
Uitbreiding Pikhakendonk Natuurgebied
Het gebied heeft het potentieel om er een natuurcomplex van meer dan 100 hectare te worden.
De gemeente Boortmeerbeek en Natuurpunt Boortmeerbeek zijn beide coalitiepartners van Natuurpark Rivierenland. In dit kader hebben de Gemeente (Schepen en Milieuambtenaar) en Natuurpunt Boortmeerbeek in de Stuurgroep van het Natuurpark Rivierenland van 15 Mei 2025 een actie-voorstel voorgesteld uitgewerkt om een robuust natuurgebied “uitbreiding Pikhakendonk” te ontwikkelen:
• Voornamelijk natte natuur verbonden met Pikhakendonk en de wetland van Sigma
• Verbonden door de Regenboogbrug met de natuurgebieden Mispeldonk en Cassenbroek
• Een uitbreiding van de wetland oppervlakte om aldus van deze plaats een unieke hotspot van wetlands in de Dijlevallei te maken
• Verder uitbreiden van wandelwegen en fietswegen in het kader van het trage wegenplan van de
Gemeente en aansluitend aan de Animalinasroute
Door de eeuwen veranderde de loop van de Dijle voortdurend.
Zie ook hierna. De Dambeek en de Leibeek stromen nu bijvoorbeeld waar lang geleden de Dijle lag, terwijl op de plaats van een van de waterpoelen vroeger de Demer liep. Dat betekent dat de Demer en de Dijle in de ijstijd in Pikhakendonk samenkwamen.
Nu ligt de samenvloeiing in Werchter, bijna negen kilometer verderop. Het gebied kreeg zijn naam, Pikhakendonk, van de doornige hagen die er groeien.
Bijna overal in Vlaanderen zijn die hagen rond akkers en weiden verdwenen, maar in Pikhakendonk hebben de landbouwers het oude cultuurlandschap bewaard. Mei- en sleedoorn zijn een goede nestplaats, schuilplaats en voedselbron voor vogels en andere dieren.
Een donk is een verhoging in het landschap, een zandig eilandje duizenden jaren geleden gevormd toen een rivier de bodem uitschuurde. Op die hogere plaatsen vind je nu heide, naaldhout en bebouwing. Dicht bij de Dijle liggen lemige akkers. Nattere weilanden liggen aan de lagergelegen Dambeek, Leibeek en Molenbeek, die door het gebied vloeien en in de Dijle uitmonden.
Dieren en planten
Mensen plantten vroeger hagen van meidoorn, sleedoorn en hondsroos om het vee in de weiden te houden. Die hagen zijn in de lente op hun mooist. De grasmus en roodborsttapuit maken dankbaar gebruik van de doornige struiken, die hun nesten beschermen. In de bonte mengeling van hagen zoeken dieren het hele jaar door schuilplaats en voedsel. Op de sleedoorn vind je zelfs de zeldzame sleedoornpage.
De grote pimpernel voelt zich thuis in de weinig bemeste weiden en hooilandjes.
Die zeldzame plant draagt de wetenschappelijke naam Sanguisorba officinalis. ‘Sanguis’ betekent bloed en ‘sorbere’ opnemen. De plant werd immers eeuwenlang als bloedstelpend middel gebruikt.
Enkele afgesneden kronkels of coupures van de Dijle herbergen nu kikkers, padden, salamanders en Stekelbaarsjes.
Natuurbeheer
De graslanden van Pikhakendonk worden gemaaid. Hierdoor verminderen we de hoeveelheid voedselstoffen in de bodem waardoor de dichtheid aan grassen afneemt, ten voordele van de grote pimpernel planten. Het streefdoel is het bekomen van minstens 15 ha aaneengesloten pimpernelgrasland die als habitat kan fungeren van het verdwenen (sinds 1970) pimpernelblauwtje, een plant gebonden vlindertje.
In de meeste gevallen werkt Natuurpunt samen met landbouwers onder de vorm van gebruiksovereenkomsten waarbij de landbouwer instaat voor begrazings- of maaibeheer onder voorwaarden die opgelegd zijn door het natuurbeheerplan type 4 goedgekeurd door de Vlaamse overheid. Zo ontstaat een win-win situatie; het natuurgebied krijgt het gepaste beheer en de landbouwer heeft een stalplaats voor zijn koeien of krijgt de opbrengst van het hooi.
In het najaar van 2021 werd met de steun van provincie Vlaams-Brabant een oude visvijver getransformeerd naar drie poelen in functie van kamsalamander. De grond van de oevers werd gebruikt om de vijver deels te dempen. Als resultaat zullen drie poelen van gelijke grootte maar met verschillende diepte worden ingericht. Zo kunnen de amfibieën tijdens droge zomers een plekje met water vinden om te leven en zich voort te planten.
De werken kaderen in het overkoepelende Europese project LIFE Green Valleys. Pikhakendonk behoort immers ook tot het Europese Natura 2000-netwerk van natuurgebieden. De kamsalamander is ook zo’n Europees beschermde soort
De Dijlevallei: een hotspot voor wetlands
Op de Wereld Wetland Dag op 2 februari 2024, stelde Natuurpunt haar Wetland Plan voor. Daarmee wil het tegen 2027 bijna 1500 hectare natuur herstellen in Vlaanderen. Natuurpunt koos achttien projectgebieden uit om dit te realiseren. Het grootste en meest ambitieuze ervan is het projectgebied Rivierenland, met een potentieel van 345 hectare natte natuurherstel.
Om dit natuurherstel te realiseren kan Natuurpunt rekenen op investeringen vanuit Europa, maar ook op Vlaamse en privémiddelen. Investeren in natte natuur en ruimte geven aan waterlopen en rivieren is een oplossing om huizen en woningen te beschermen tegen overstromingen.
Dat dit geen overbodige luxe is, werd in 2023 nog maar eens duidelijk na de wateroverlast in de Westhoek en de IJzervallei en de Denderstreek. Door natte natuur te herstellen, zowel bovenstrooms als in valleigebieden, wil Natuurpunt meewerken aan een oplossing. In Vlaanderen is er een potentieel om 147.00 ha aan wetlands te herstellen. 49.000 ha ligt daarvan in een groene bestemming en met het Wetland Plan neemt Natuurpunt daarvan bijna 1500 ha voor haar rekening.
Investeren in de toekomst. Natuurherstel kost geld, maar levert een veelvoud op voor de biodiversiteit, het opvangen van klimaatverandering en voor onze gezondheid en veiligheid.
Waterrijke en veengebieden hebben een zeer belangrijke rol in het bufferen en capteren van CO2. Nog steeds 1 van de belangrijkste middelen om de klimaatverandering tegen te gaan. De publieke opinie is zich hiervan te weinig bewust.
Natuurgebied Pikhakendonk
Situering
‘Pikhakendonk’ wordt in het noorden begrensd door de Dijle, in het oosten door de Rijmenamsebaan, in het zuiden door de dorpskernen van Hever (Ravesteinstraat, Heverbaan) en Boortmeerbeek en in het westen door de Zwarte Beek.
Planologisch, volgens het voortgangsrapport Natura 2000, behoort het gebied Pikhakendonk tot BE2300044 - Bossen van het zuidoosten van de Zandleemstreek, onder het deelgebied nummer 21. Vlaanderen heeft in het kader van de Europese vogelrichtlijn- en habitatgebieden, 64 Natura 2000-gebieden, ook wel SBZ (Speciale Beschermingszones), aangeduid.
De Europese aandacht, via een LIFE project en subsidies, benadrukt de waarde van het gebied voor de Biodiversiteit. Pikhakendonk is zowel Vogelrichtlijngebied als Habitat en valt ook onder het VEN.
De aangeduide habitatbestemming van Pikhakendonk is pimpernelgrasland, glanshavergrasland, en moerasvegetatie, wat zich in wetland vertaalt. Daarnaast is nog plaats voor 1-2 ha heischraal grasland te situeren op de aanwezige rivierduinen.
Naast de plantensoorten, zijn er de bijhorende ‘koestersoorten’ zoals: kamsalamander, modderkruiper en ijsvogel. Het streefdoel is minstens een broedende koppel kwartelkoning te stationeren.
Voor de kamsalamander is een netwerk van poelen en plassen noodzakelijk.
Deze logische keuzes sluiten aan bij de geologische ontstaansgeschiedenis van de Dijlevallei en zijn ondergrond en het historische landbouwgebruik van de overstroombare gronden.
De geologische diversiteit
De ontstaansgeschiedenis van de Dijlevallei gedurende de laatste 100.000 jaar met opeenvolgende ijstijden, resulteerde in afwisselende fasen van moeras, moeras rivier met aanvoer van leem- en klei-sediment, de vorming van grote en kleine meanders rond rivierduinen.
In Pikhakendonk zijn meanders van 3 verschillende periodes naast elkaar te vinden.
In de recente geschiedenis werd de sterk meanderende Dijle verschillende keren ‘gekanaliseerd’ ten behoeve van de scheepvaart, waardoor ‘coupures’ alias afgesneden Dijlearmen ontstonden, die nu langzaam verlanden.
Na de overstromingen in de jaren 1970 werd de Dijle door het eerste Sigmaplan volledig ingedijkt in zijn huidige vorm en verdween het natuurlijke jaarlijks overstromings-patroon, met grote gevolgen voor de biodiversiteit, voor het landgebruik en de verdroging van de Dijlevallei.
Door de klimaatverandering ontstaat een neerslagpatroon dat tot een nieuw overstromingpatroon leidt met meer risico’s.
Waterbeheersing door opslag in gecontroleerde overstromingsgebieden (GOG) en in wetlands staan in het tweede Sigmaplan in Pikhakendonk centraal. Op die manier ontstaat een robuuste vallei met hoge biodiversiteit en veel ecosysteemdiensten voor de bezoekers.
Beschermd cultuurhistorisch landschap Pikhakendonk
Sinds 2002 zijn grote delen van Pikhakendonk decretaal beschermd als erfgoed. Pikhakendonk is de laatste honderden jaren niet meer veranderd als landschap en als landbouwgebruik.
Door de natte gronden en het overstroming-patroon is Pikhakendonk nooit geschikt geweest voor grootschalige gemechaniseerde landbouw.
Het gebied behoorde tot de machtige en rijke heerlijkheid Mechelen die actief investeerde in het onderhoud van het cultuurlandschap.
Zo ontstond een typische habitat, met rijke biodiversiteit. Door de combinatie van een wetland beheer en zachte landbouw kan het cultuurlandschap hersteld worden in zijn oorspronkelijke vorm en mits onderhoudsbeheer in deze vorm behouden blijven.
Erfgoed
De Dijlevallei tussen Mechelen en Rijmenam, waartoe Pikhakendonk behoort, is een beschermde ankerplaats. Het kenmerkende landschap van Pikhakendonk is als een relict te beschouwen. Deze ankerplaats bezit enkele kastelen (Hollaken, Ravestein) en historische hoeves (Mispeldonk).
Vroegere initiatieven
Reeds in 2010 bestonden plannen voor het ontsluiten van Zuureusel door het aanleggen van fiets- en wandelpaden langs de oevers van de afgesneden oude Dijlearmen (“coupures”). Ook de oude Dijlearmen die stilaan verlandden, zouden onder handen genomen worden door uitbaggeren en herstel van de waterdynamiek en het oorspronkelijk uitzicht. De coupures vormen namelijk het leefgebied van koestersoorten zoals de ijsvogel en de kamsalamander.
De teloorgang van de coupures door verlanding laat deze soorten verdwijnen. Het herstel van de Oude Dijlearmen past perfect in het huidige plan om Zuureusel om te vormen tot een dynamisch wetland.
Bescherming en duurzaam beheer van het meanderlandschap in Hever–Boortmeerbeek
Inleiding
Het meanderende rivierlandschap van de Dijle ter hoogte van Hever–Boortmeerbeek (Pikhakendonk) behoort tot de meest waardevolle valleigebieden in Vlaams-Brabant. Recente wetenschappelijke inzichten, onder andere uit het Floodplainscapes-programma van prof. dr. Gert Verstraeten
(KU Leuven), tonen aan dat dit landschap een uitzonderlijke combinatie vertegenwoordigt van ecologische rijkdom, klimaatrelevante bodemopbouw en geomorfologisch erfgoed.
Hierna formuleren we beleidsaanbevelingen die nodig zijn om dit unieke gebied te beschermen en duurzaam te beheren.
Wetenschappelijke basis
Geomorfologische en hydrologische waarde
Onderzoek van prof. Verstraeten bevestigt dat de valleibodem van de Dijle in Hever–Boortmeerbeek is opgebouwd uit afzettingen die teruggaan tot het Laat-Glaciaal. De oude afgesneden meanderbogen (palaeomeanders) en het microreliëf van oeverwallen, komgronden en depressies vormen een levend archief van de riviergeschiedenis.
Mens–milieu-interactie
Het landschap blijkt geen louter natuurlijk product. Reeds vanaf de Bronstijd beïnvloedde menselijke activiteit — ontbossing, landbouw, erosie — de rivierdynamiek. Ook historische rivierregulering in de 19de eeuw heeft sporen nagelaten. Deze langetermijneffecten zijn essentieel voor een goed begrip van het huidige systeem.
Ecologische en klimaatwaarde
In het gebied bevinden zich zones met begraven veen. Deze koolstofrijke lagen werken als natuurlijke klimaatbuffers. Verstoring, drainage of oxidatie leidt tot verlies van koolstof en afname van natuurlijke waterbuffering. Daarnaast bieden oude meanders en natte depressies cruciale habitats voor amfibieën, moerasvegetaties en typische Dijle-valleifauna.
Geo-erfgoed
Volgens Prof. Verstraeten zijn de meanders van Pikhakendonk uniek in Vlaanderen: ze bevatten vormen van verschillende leeftijden, waardoor het landschap uitzonderlijke geodiversiteit vertoont. Dit maakt het gebied prioritair voor erfgoedbescherming.
Probleemstelling
Verdwijnen van microreliëf
Hoogteverschillen, oude meanderlobben en depressies verdwijnen of worden bedreigd door nivellering, intensief landgebruik en infrastructuurontwikkeling.
Hydrologische verstoring
Drainage, ontwatering of verhoogde recreatiedruk kan natte zones en veenlagen aantasten.
Gebrek aan geïntegreerd beheer
Te weinig beslissingen houden rekening met de geomorfologische en historische structuur van de vallei.
Onvoldoende erkenning als geo-erfgoed
Ondanks de wetenschappelijke waarde ontbreekt een beleidskader dat deze unieke landschappelijke elementen juridisch beschermt.
Beleidsdoelstellingen
Behoud en herstel van de oude Dijlemeanders als sleutelstructuren voor biodiversiteit, waterbeheer en erfgoed.
Bescherming van veenrijke zones om koolstofopslag en natuurlijke waterbuffering te garanderen.
Verankeren van geomorfologische kennis in ruimtelijke bestemmingen en beheerplannen.
Bevorderen van een gebiedsgerichte samenwerking tussen gemeente, provincie, Natuurpunt, Regionaal Landschap en KU Leuven.
Versterken van draagvlak via communicatie en educatie over het belang van de historische meanderstructuren.
Beleidsaanbevelingen
Ruimtelijke bescherming
Aanwijzen van oude meanders en oeverwal-komgronden als zones met hoge erfgoed- en natuurwaarde.
Opname van geomorfologisch erfgoed in gemeentelijke en provinciale ruimtelijke beleidsplannen.
Verbod op en terugdraaien van nivellering, grootschalige ophogingen en intensieve bodemverstoring in waardevolle microreliëfzones.
Hydrologisch herstel en behoud
Geen nieuwe drainage of ontwatering in veenrijke of natte delen van de vallei.
Huidige waterpeilen beschermen of verhogen waar mogelijk, in lijn met natuurlijke inundatiedynamiek.
Herstel van kleine verlandingszones en depressies om biodiversiteit en sponswerking te versterken.
Erfgoed en landschapszorg
Formele erkenning van de meanderstructuren als geomorfologisch erfgoed.
Uitvoering van detailkaarten (door boringen) om erfgoedzones precies af te bakenen.
Integreren van historische kaarten en bodemarchieven in lokaal beleid.
Natuurbeheer
Beheer gericht op behoud van natte, ruige vegetaties en open water in meanderkommen.
Vermijden van zware mechanische ingrepen die het microreliëf aantasten.
Stimuleren van natuurlijke processen binnen haalbare grenzen (vernatting, spontane successie).
Onderzoek & monitoring
Structurele samenwerking met KU Leuven voor monitoring van sedimentlagen, hydrologie en veenconditie.
Periodieke rapportage over veranderingen in het microreliëf en de ecologische toestand.
Participatie & communicatie
Ontwikkelen van publieksinformatie over het unieke meanderlandschap: wandelroutes, infoborden, educatieve activiteiten.
Betrekken van inwoners en scholen bij erfgoed- en natuureducatie.
Conclusie
Het meanderlandschap in Hever–Boortmeerbeek is een uitzonderlijk voorbeeld van hoe natuurlijke rivierdynamiek en eeuwenlange menselijke activiteit samen een waardevol en kwetsbaar landschap hebben gecreëerd. De inzichten uit het onderzoek van prof. Gert Verstraeten bieden een solide wetenschappelijke basis om het gebied te beschermen tegen verdere aantasting.
Door gericht beleid op microreliëf, hydrologie, veenbescherming en erfgoed kunnen we dit unieke landschap veiligstellen voor biodiversiteit, klimaatadaptatie en toekomstige generaties.
Uitbreiding Natuurgebied Pikhakendonk
De geplande uitbreiding van het natuurgebied Pikhakendonk ligt grotendeels in een erkend overstromingsgebied, met een duidelijke bestemming naar hooiland, natte natuur en wetlands. De verdere uitbreiding van natte graslanden sluit aan bij belangrijke beleidsdoelstellingen. De Dijlevallei wordt beschouwd als een hotspot voor wetlands, en de omvorming van het gebied ‘Oude Dijle Meander’ naar een wetlandgebied past hier perfect binnen.
Momenteel wordt het hele gebied nog gebruikt voor hooilanden, intensieve monocultuur (maïs) en sterk bemeste landbouwpercelen. Daarnaast is er een kleinschalige, verouderde veeteeltactiviteit aanwezig. Om de overgang van deze bestaande landbouwpraktijken naar een vorm van zacht, natuurgericht beheer te realiseren, is het noodzakelijk een transitieplan op te stellen voor de huidige gebruikers en voor de verpachte percelen.
Het meanderlandschap in Hever–Boortmeerbeek is een uitzonderlijk voorbeeld van hoe natuurlijke rivierdynamiek en eeuwenlange menselijke activiteit samen een waardevol, maar kwetsbaar rivierenlandschap hebben gevormd. De inzichten uit het onderzoek van prof. Gert Verstraeten bieden een stevige wetenschappelijke basis om dit landschap te beschermen en verder te ontwikkelen, in lijn met zijn geomorfologische, ecologische en erfgoedwaarde.
Wij stellen ook voor voor om maximaal aan te sluiten bij het legaat van Baron de Meester de Ravestein, door het originele karakter en de authenticiteit van het Ravesteinpark en de omliggende hooilanden te herstellen en te behouden.
In het kader van de Rivierenland-activiteiten stellen wij de volgende initiatieven voor:
Samenwerking
We pleiten voor een gebiedsgerichte samenwerking tussen de gemeente Boortmeerbeek, Natuurpunt, het Regionaal Landschap en Universiteit(en). Daarnaast is het zinvol om het draagvlak voor dit project te vergroten via gerichte communicatie en educatie over het belang van historische meanderstructuren.
De Milieuadviesraad van Boortmeerbeek ( MAR) heeft een werkgroep “Oude Dijle-meander” opgericht. Naast inhoudelijke experts zullen ook geïnteresseerde burgers worden uitgenodigd om actief deel te nemen aan dit initiatief.
Samenstelling van de werkgroep:
- Vertegenwoordigers van het Regionaal Landschap
- Vertegenwoordigers van Natuurpunt
- Vertegenwoordigers van de gemeente Boortmeerbeek
- Leden van de MAR
- Prof. Gert Verstraeten (uitgenodigd)
- Florian Lauryssen, geohydroloog en opsteller van de voorstudie, die bereid is mee te werken
- Projectmanagement
De MAR zal in februari 2026 een oproep lanceren voor bijkomende geïnteresseerden.
Visiegebied - Bestemming van de gronden
Zijn onderdeel van dit voorstel
Park: zou een een landschapspark kunnen worden
Park Uitbreiding en transformatie naar grasvelden met hooiland
Wetland meander , momenteel voornamelijk maïsvelden, worden natte natuur
Te Doen: Huidige pachten herdefiniëren door type activiteit, type begrazing, … te definïeren
Wetland Dijle Meander- een Natuurherstelproject
1. Samenvatting
In dit project stellen we het herstel van de oude Dijlemeander voor als waardevol wetland, met bijzondere aandacht voor de ecologische, hydrologische en geomorfologische eigenschappen van het gebied.
Tijdens de afgelopen 75 jaar heeft veranderend landgebruik geleid tot een drastische inkrimping van het Vlaamse wetlandareaal: maar liefst driekwart van deze “natte natuur” ging verloren. Daarmee verdwenen ook talrijke ecosysteemdiensten. Wetlands zijn echter cruciaal als buffer tegen klimaatverandering: dankzij hun variatie in oppervlakte, bodem, waterpeilschommelingen en biodiversiteit behoren ze tot de meest efficiënte ecosystemen voor koolstofopslag en waterzuivering. Wereldwijd is 40% van alle soorten — mens inbegrepen — afhankelijk van wetlands voor hun voortbestaan.
Herstel van wetlands is daarom onmisbaar om onze leefomgeving veerkrachtiger en klimaatbestendig te maken. Ook private partners spelen hierin een steeds belangrijkere rol. Hun steun maakt veel natuurherstelprojecten mogelijk. Natuurpunt wil deze succesvolle samenwerkingen verder ontwikkelen en zichtbaar maken.
Met dit project richten we ons op een sleutelgebied in Natuurpark Rivierenland, in de Dijlevallei.
De Oude Dijlemeander in Hever (Boortmeerbeek), waar de gebiedscoalitie van Natuurpark Rivierenland en diverse lokale actoren willen samenwerken aan een uniek herstelproject waarin landschapsgeschiedenis en natuurontwikkeling samenkomen.
In de Beneden-Dijlevallei (Pikhakendonk) zijn verschillende vroegere meanders nog altijd duidelijk zichtbaar. Door op ongeveer één hectare de historische rivierbochten opnieuw open te leggen en omliggende drainagegrachten te dempen, kunnen we de oorspronkelijke waterbergende functie herstellen. Hierdoor zal jaarlijks minstens 12.000 m³ extra water tijdelijk worden vastgehouden.
Dit is een voorzichtige raming; een geomorfologisch en hydrologisch vooronderzoek in de eerste projectfase zal de effectieve impact preciezer bepalen.
Op basis van eerdere, al gerealiseerde natuurherstelprojecten in de vallei formuleren we een krachtig en haalbaar herstelplan dat bijdraagt aan lokale, regionale en Europese natuurdoelen. Het project verhoogt de ecologische, landschappelijke én erfgoedwaarde van het gebied.
2. Oude Dijlemeander in Hever–Boortmeerbeek
Zoals in veel riviervalleien komen ook in de Dijlevallei talrijke historische meanders voor: oude rivierlussen die ooit verbonden waren met de Dijle en zich doorheen de eeuwen verplaatsten met de natuurlijke stroming. Door de rechtzetting en kanalisatie van rivieren raakten deze meanders echter losgekoppeld. Dat leidde tot een versnelde afvoer, een verminderd waterbergend vermogen en een grotere kwetsbaarheid van de vallei voor zowel droogte als overstromingen.
Naast hun belangrijke functie als habitat voor vissen, amfibieën, libellen en andere soorten, zijn historische meanders waardevolle geomorfologische elementen die het natuurlijke karakter en de historische werking van rivieren zichtbaar houden. De waardering voor dit zogenaamde geo-erfgoed neemt toe. Binnen het Sigmaplan worden meerdere meanders hersteld (bijvoorbeeld aan de Zenne in Dorent), soms opnieuw aangesloten op de rivier (zoals aan de Zwarte Beek) of ingericht als natuurgebied, zoals langs de Dijle tussen de Regenboogbrug en de Haachtse Brug.
Ook in Natuurpark Rivierenland — nabij het kasteeldomein van Ravenstein — ligt een duidelijk herkenbare oude Dijlemeander. De historische bedding beslaat ongeveer 1 hectare en is 1 tot 1,5 meter diep. ’s Winters is het gebied al zeer nat, wat een gunstige voorwaarde vormt voor succesvol herstel. Bovendien ligt het strategisch tussen meerdere natuurgebieden in beheer van Natuurpunt (Mispeldonk, Barebeekmonding en Pikhakendonk) en kan het dienen als belangrijke verbindingszone voor soorten.
Met dit project willen we de waterbergende functie van de meander herstellen door het historische rivierbed opnieuw te openen en de omliggende drainagegrachten te verwijderen.
Daarnaast zal de transformatie van de omliggende maïsvelden naar natte graslanden en hun integratie in het projectgebied bijdragen tot de realisatie van in totaal 3,5 hectare hersteld wetland. Tegelijk vormt het project een kans om partners binnen Natuurpark Rivierenland samen te brengen rond natuurlijk erfgoed en de opwaardering van dit waardevolle ecosysteem.
De verdere uitwerking gebeurt via een specifieke projectwerkgroep.
3. Situatieschets Uitbreiding Natuurgebied Pikhakendonk.
Deze schets geeft het totale visiegebied weer.
- Zwarte Beek Natuurgebied
- Boerderij Van Looy
- Wetland Meander
- Ravesteinpark en uitbreiding
- Uitbreiding Pikhakendonk
Gebied Molenbeek , voornamelijk in privé bezit
4. Voorbeeld Project: Sigma Dorent ( Vilvoorde)
|
In Dorent kwam een natuurbehandeling, met ontwikkeling van een wetland, Het landschap kan er variëren van open water en rietland over elzenbroekbossen tot natte graslanden.
|
|
|
Men realiseerde in de Dorent de herinrichting van een oude Zenne Meander Heeft nu een esthetisch mooie landschappelijke waarde Men herstelde de historische ecologische functie van de rivier
|
|
|
De biodiversiteit kreeg er veel aandacht:
|
|
5. Herstel Oude Dijle Meander
|
Wetland herinrichting op oranje percelen749/2/3/4/5/6/7/8/10/11 + 784+757+758/3
|
|
|
De oude meander is nog zeer zichtbaar in het landschap
|
|
|
Het digitaal hoogtemodel toont een natuurlijke depressie Diepte historische rivierbodem wordt geschat op 1-1,5 m
|
|
|
Wetland oppervlakte (1,1 ha) Diepte historische rivierbodem (ca. 1 m) Grachtennetwerk verondiepen (852 m), of afwatering richting wetland
|
|
|
Herinrichting + middelen voor een herstel in de natuurlijke staat:
|
|
6. Bepalen van het geo-erfgoed
Tijdens de Hagok-wandeling van 22 oktober 2025 lichtte Gert Verstraeten de geo-erfgoedwaarde van het hele gebied toe. Hij benadrukte dat het aangewezen is om, vóór we starten met het herstel van de Dijle-meander, eerst de geo-erfgoedwaarde in kaart te brengen. Op die manier kan alle relevante informatie worden vastgelegd en bewaard.
Hij verduidelijkte daarbij het volgende:
Archeologische studiebureaus kunnen dit onderzoek uitvoeren, aangezien zij ook landschappelijk vooronderzoek doen waarbij vaak een geomorfologische analyse nodig is. Niet elk bureau beschikt over deze specialisatie, waardoor een goed bestek essentieel is. Zo weten zij precies wat er verwacht wordt en welk eindresultaat nodig is. Mogelijke bureaus zijn onder meer Archaeoworks, BAAC en RAAP.
Daarnaast kunnen we dit onderzoek deels ook zelf opnemen. Gert gaf wel aan dat hij dit niet voortdurend kan doen, omdat het te veel werk is en niet tot hun standaardtaken behoort. Voor dit specifieke project kan het echter interessant zijn om samen te bekijken hoe een terreinbeheerder zo’n onderzoek het best aanstuurt en welke minimale dataverzameling vereist is. Dat zou voor beide partijen leerrijk zijn.
In dit geval paste het werk binnen een lopend onderzoeksproject en werden er geen kosten aangerekend, maar bovenstaande cijfers geven een realistische indicatie van de mogelijke kostprijs.
Voor de Ravesteinmeander is het graven van een sleuf mogelijk minder geschikt door de natte omstandigheden. Al hoef je niet per se diep te graven, en in de zomer kan het wel haalbaar zijn. Handboringen vormen een alternatief, al zal dat vermoedelijk meer terreinwerk vergen.
|
|
|
|
|
|
|
|
|
7. Raakvlakken met de landbouw, een transitieplan
De Oude Dijle meander bevindt zich in een totaal gebied zoals aangeduid in de situatieschets
onder punt 3. hierboven.
We stellen voor een transitieplan uit te werken voor de huidige landbouwactiviteiten om de overgang van de landbouwactiviteiten op verpachte gronden naar ‘zacht’ beheer te organiseren.
De landbouw in de ruime omgeving van Pikhakendonk is door ligging in en rond beschermde gebieden (SBZ) zoals, VEN, habitat, vogelrichtlijngebied en beschermd landschap reeds beperkt door maximale stikstof- en fosfaatconcentraties, wat bemesting en begrazingsdichtheid beperkt.
Intensieve landbouw voor melkvee, met eiwitrijke gras- en maisteelten zouden moeten kunnen uitfaseren.
De aanwezigheid van kleine natte percelen dooraderd met beekjes laat geen grootschalige landbouw met zware machines toe. Drainage zoals in andere streken toegepast worden, zouden op termijn tot een dramatische verdroging leiden en het bufferend vermogen van het landschap bij overstroming compromitteren. Blijft alleen extensief gebruik als hooiland en na begrazing over als landbouw toepassing.
Slechts 1 of 2 kleinschalige boerderij met extensieve vleesveeteelt blijft er o.i. economisch rendabel als ze gecombineerd worden met inkomsten uit onderhoudsbeheer van het landschap, bio- en pluk landbouw en recreatie.
Deze vorm van samenwerking tussen landbouwers, Natuurpunt en andere landschapsbeheerders biedt een overlevingsmodel. Naast de traditionele subsidies (VLM) kunnen landbouwers gratis de gronden en hooi opbrengsten gebruiken in ruil voor maai- en graasbeheer, te combineren met toelagen door erfgoed, en door de gemeente, voor het onderhoud van poelen, doornhagen en knotbomen.
Op de boerderij kunnen ook educatieve en recreatieve activiteiten georganiseerd worden voor scholen en toeristen. Dit vergt een nieuw type (bio) landbouwer, die openstaat voor een andere aanpak. Uiteraard zullen externe investeringen nodig zijn om de 2 bestaande landbouwbedrijven te converteren.
Actie:
Haalbaarheid van dit plan aftoetsen met Boerenband experten en geïnteresseerde bio landbouwer(s)
Voorstel uitbreiding en herstel Natuurgebied Pikhakendonk
1. Doel
De gemeente Boortmeerbeek, Natuurpunt en partners binnen Natuurpark Rivierenland willen het natuurgebied Pikhakendonk uitbreiden tot een robuust natuurcomplex van meer dan 100 ha.
De focus ligt op het herstel van natte natuur, historische meanders en pimpernelgraslanden, in combinatie met klimaat- en erfgoedbescherming.
2. Waarom dit project?
- Uniek rivier- en meanderlandschap met hoge geo-erfgoedwaarde (KU Leuven – Verstraeten).
- Hotspot voor wetlands binnen Vlaanderen: cruciaal voor waterbuffering, CO₂-opslag en biodiversiteit.
- Aantoonbare natuurdoelen: kamsalamander, modderkruiper, kwartelkoning, pimpernelblauwtje.
- Klimaatadaptatie: herstel van wetlands is een bewezen maatregel tegen droogte en overstromingen.
- Beschermd cultuurhistorisch landschap met herkenbare oude Dijlearmen.
3. Kern van het project
A. Herstel Oude Dijlemeander (ca. 1 ha)
- Openleggen van de historische rivierbedding tot ±1–1,5 m diepte.
- Dempen van drainagegrachten (ca. 850 m).
- Verwachte bijkomende waterbuffering: ≥12.000 m³/jaar.
- Transformatie van omliggende maïspercelen naar 3,5 ha wetland en natte graslanden.
B. Uitbreiding natuurgebied Pikhakendonk (±50 ha)
- Nieuw wetlandgebied
- Uitbreiding van hooiland en pimpernelgrasland.
- Herinrichting Landschapspark (Ravestein).
C. Landbouwtransitie
- Huidige pachten herzien richting zacht beheer (extensief hooiland, lichte begrazing).
- Uitfaseren van intensieve maïs- en melkveehouderij.
- Ondersteuning via VLM-beheer, erfgoedpremies en gemeentelijke samenwerkingsmodellen.
- Overleg met Boerenbond en geïnteresseerde bioboeren.
D. Participatie en onderzoek
- Actieve MAR-werkgroep “Oude Dijle-meander” met Natuurpunt, Regionaal Landschap, KU Leuven en burgers.
- Vooronderzoek (boringen/sleuven) voor geomorfologisch erfgoed.
- Communicatie via infoborden, wandelroutes en educatie.
4. Verwachte resultaten (2028) - Meer dan 100 ha aaneengesloten natuurcomplex.
- Herstelde meander met hoge ecologische en hydrologische waarde.
- Versterkte biodiversiteit, waaronder kamsalamander en pimpernelsoorten.
- Verbeterde recreatieve beleving via trage wegen en verbindingen met omliggende natuurgebieden.
- Klimaatbuffer voor wateroverlast en droogte.
- Duurzaam landbouwmodel dat past binnen SBZ-, VEN- en Natura 2000-regels.
5. Vervolgacties (korte termijn – 2026/7)
- Lancering MAR-werkgroep (voorjaar 2026: open oproep).
- Opstellen van actieplan incl fondsenwerving
- Opstarten vooronderzoek Oude Dijlemeander (budget: ± € 8.000–€ 10.000).
- Definiëren Quick wins , bv het verzande meander deel aan de visclub.
- Opmaak transitieplan voor huidige pachten.
- Formele opname meanderzones in ruimtelijke beleidsdocumenten.
- Verwerven en inrichten van prioritaire gronden (OCMW + verpachte percelen)
Bijlage 1 – Kernpunten onderzoek Prof. Gert Verstraeten (KU Leuven)
en Prof. P.De Smedt– Dijlevallei Hever–Boortmeerbeek
Geomorfologie & landschapsgeschiedenis
- De Dijlevallei in Hever–Boortmeerbeek bevat oude meanderbogen van verschillende leeftijden, zichtbaar in het microreliëf (oeverwallen, komgronden, depressies).
- Sedimentboringen tonen dat deze structuren teruggaan tot het Laat-Glaciaal en het Holoceen, en dus uitzonderlijk goed bewaard zijn.
- Het gebied fungeert als een geomorfologisch archief, waarin rivierverplaatsingen en wisselende hydrologische regimes af te lezen zijn.
Invloed van de mens door de tijd
- Reeds vanaf de Bronstijd beïnvloedden ontbossing en landbouw de erosie- en sedimentdynamiek van de Dijle.
- Historische reguleringsplannen uit de 19de eeuw (Demer–Dijle-regio) tonen opeenvolgende ingrepen en politieke spanningen rond waterbeheer.
- Het landschap is dus het resultaat van een natuurlijke én antropogene meanderende rivier, niet van een “puur wild” systeem.
Hydrologie & veen
- In delen van de vallei liggen begraven veenlagen, die cruciaal zijn voor koolstofopslag en waterbuffering.
- Verstoring of drainage van deze lagen leidt tot CO₂-emissie, bodemdaling en verlies aan hydrologische sponswerking.
- De natte depressies en historische meanderkommen functioneren als natuurlijke overstromingszones.
Ecologische waarde
- Oude meanders en natte komgronden vormen habitats voor o.a. amfibieën, libellen, moerasvegetaties en vochtminnende bos- en graslandsoorten.
- De combinatie van microreliëf, bodemdiversiteit en hoge vochtigheid leidt tot grote biodiversiteit.
Erfgoed & geodiversiteit
- De meanderstructuren van Hever–Boortmeerbeek zijn volgens Verstraeten een voorbeeld van zeldzaam geo-erfgoed, omdat er meerdere generaties meanders naast elkaar bewaard zijn.
- Deze geodiversiteit is uitzonderlijk in Vlaanderen en vormt een belangrijk landschapshistorisch referentiepunt.
Beheer- en beleidsrelevant
- Bescherming van dit landschap vereist behoud van microreliëf: nivellering, ophoging of diepe bodemingrepen moeten vermeden worden.
- Historische en geomorfologische kennis moet worden geïntegreerd in ruimtelijke planning en natuurbeheer.
- Vernatting en bescherming van natte zones zijn essentieel om zowel biodiversiteit, waterbuffering als klimaatdoelen te ondersteunen.
- Verstraeten pleit voor een beheer dat de lange tijdsdiepte van het landschap erkent en gebruikt als richtinggevend kader.