Eindelijk een Vlaamse Rode Lijst voor wilde bijen

De voorbije 15 jaar werd onder impuls van Aculea, de wilde bijen- en wespenwerkgroep van Natuurpunt, met waarnemingen.be als online databank, naarstig gewerkt aan het op de kaart zetten van deze vroeger weinig toegankelijke soortgroep. Immers, tal van soorten wilde bijen zijn lastig herkenbaar, en tot voor kort was er onvoldoende Nederlandstalige literatuur beschikbaar om de verschillende soorten correct op naam te brengen. De laatste jaren werd hier verandering in gebracht, mede dankzij opleidingen gemaakt door vrijwilligers van Aculea en professionelen van Natuurpunt Studie. Dankzij de steeds groter wordende toevloed aan waarnemingen van zowel professionelen, als vrijwilligers, is onze kennis van het voorkomen van wilde bijen in Vlaanderen nu zo sterk toegenomen dat het mogelijk werd een onderbouwde Rode Lijst op te stellen. Dankzij financiële ondersteuning van de Vlaamse overheid en het INBO, werden de voorbije 3 jaar zoveel mogelijk historische bijencollecties nagekeken, en toegevoegd aan de dataset, om ook over voldoende oudere gegevens te beschikken. Zo werden in totaal bijna 600.000 verspreidingsgegevens van bijen bijeengebracht.

Hiermee werd de toestand van 340 soorten wilde bijen bekeken op basis van veranderingen in verspreiding, areaalgrootte, aantal populaties, mate van versnippering van deze populaties en kwaliteit van het leefgebied. Met het resultaat van al deze factoren kon een Rode-Lijstcategorie toegewezen worden. Zo’n 10% (35 soorten) van onze wilde bijen zijn verdwenen (van zodra ze al meer dan 10 jaar geen populaties meer hebben in Vlaanderen). Nog eens 30% is bedreigd waarvan 14 Ernstig Bedreigd, 37 Bedreigd en 50 Kwetsbaar. De soorten in de categorieën Bijna in Gevaar (12% - 40 soorten) en Momenteel niet in Gevaar (44% - 148 soorten) komen niet op de Rode Lijst en voor 5% (16 soorten) was er onvoldoende informatie beschikbaar om ze aan een categorie toe te wijzen.

Er werd ook een eerste analyse gemaakt van de grotere patronen qua veranderingen. Zo zijn vooral hommels, zandbijen en groefbijen (Lasioglossum) sterk achteruitgegaan, terwijl maskerbijen het juist goed doen. Ook bijen die zich hebben aangepast aan bebouwd gebied zijn sterk vooruitgegaan. Bijen van heide, beboste gebieden, de kustduinen en graslanden zijn dan weer sterk afgenomen. Verder herstel en behoud van deze natuurlijke leefgebieden is van groot belang voor wilde bijen. Buiten de grotere Kempische gebieden zijn de hotspots voor Rode-Lijstsoorten, zoals droge bloemrijke graslanden in het heuvelland, nog steeds erg klein en versnipperd. Natuurherstel op grotere schaal van deze habitats zou voor wilde bijen spectaculaire resultaten kunnen opleveren. Ook in de bodem nestelende soorten zijn afgenomen. Aandacht voor beheer, behoud en herstel van goede ondergrondse nestgelegenheid zoals open landduinen, schraal begroeide hellingen, zonnige steilwanden en taluds in de buurt van bloemrijke plekken is dan ook van groot belang. Tenslotte zien we de effecten van de klimaatverandering doordat soorten met een noordelijke verspreiding opvallend meer afnemen. Ondanks de spectaculaire toename van bepaalde zuidelijke soorten, is dit zeker geen algemeen fenomeen, en zijn er voorlopig onvoldoende bewijzen dat andere zuidelijke soorten zich hier kunnen vestigen. Dit komt mogelijk door een beperkte beschikbaarheid aan geschikt leefgebied.

Er zijn meerdere gekende hotspots voor Rode-Lijstsoorten, zoals de duingebieden langs de kust, het Kempisch plateau met zijn heidegebieden en open bossen, oude groeves en terrils, de Hagelandse heuvels, de Zuidoost-Limburgse kalkgebieden, de Antwerpse Haven,… Hiertoe behoren zeker ook door de mens gecreëerde gebieden zoals opgespoten terreinen, groeves, terrils, kruidenakkertjes, sommige (goed beheerde) kerkhoven, … Bescherming en behoud van deze ruderale terreinen, waar in het klassieke natuurbehoud weinig aandacht voor is, is een belangrijke maatregel om wilde bijen te behouden. Verschillende hotspots voor bijen zijn recent aangeduid als wildebestuiversreservaten in het kader van het Vlaams Actieplan Bestuivers. Hier wordt getracht een specifiek natuurbeheer in functie van wilde bijen te voeren.

Na deze voor zweefvliegen (2021), dagvlinders (2021) en macro-nachtvlinders (2023) is dit een vierde belangrijke groep bestuivers waarvoor recent een eerste of nieuwe Vlaamse Rode Lijst werd opgesteld. Samen laten deze toe om meer gericht herstel van bestuiverpopulaties en gemeenschappen uit te voeren.

Tekst: Pieter Vanormelingen en Win Vertommen (Natuurpunt Studie)