Komt Jaws naar onze Belgische wateren?

Iconische soorten die in onze contreien reeds volledig verdwenen zijn betreffen de braamhaai en de zee-engel, waarvan enkel nog kleine zeer lokale restpopulaties overblijven elders in het noordoosten van de Atlantische oceaan en de Middellandse zee. Ook veel roggen hebben het bijzonder moeilijk in onze streek, vooral de grote en ook de levendbarende soorten zoals vleet, blauwe rog (het ietwat “kleinere” broertje van de vleet), zwarte sidderrog, gewone adelaars- en pijlstaartrog,...

Vleten waren iconen van de Noordzee: reusachtige roggen (met een lengte van tweeënhalve meter en een gewicht tot wel tachtig kilo) die tot in de negentiende eeuw veel voorkwamen. Het is de grootste roggensoort van Europa. Door de steeds intensievere visserij zijn vleten (volgens de Rode Lijst van de IUCN ernstig bedreigde diersoorten: zie hier en hier) bij ons uitgestorven. In Nederland is een WWF project gestart om te kijken naar de mogelijkheden rond herintroductie van kleinere stekelroggen, en op termijn misschien ook wel vleten.

Invloed van klimaatverandering op haaien en roggen

Op dit ogenblik leven zo’n 20 soorten haaien in de Noordzee. Het merendeel van hen is echter zeldzaam, sommigen zelfs met uitsterven bedreigd. Slechts 3 soorten komen we geregeld tegen op Vlaamse visveilingen: de hondshaai, de kathaai en de gevlekte gladde haai. Belgische vissers vissen niet gericht op haaien, ze worden beschouwd als bijvangst in de visnetten. Toch is circa 12% van de aangevoerde vis op onze visveilingen haaien en roggen. De hondshaai is de meest bekende en populaire haai bij ons. Deze kleine haai is compleet ongevaarlijk: hij eet schaal- en schelpdieren, wormen en kleine visjes.

Klimaatverandering zal zich laten voelen in de Noordzee. We verwachten dat sommige - meer zuidelijke - soorten zich hier voortaan meer zullen laten zien en ook vroeger op het seizoen. Bijvoorbeeld de blauwe haai (Prionace glauca) die we nu al sporadisch zien, vooral dan tegen het einde van de zomer, eind augustus-september, zelfs tot aan de waddeneilanden in Nederland. Deze haaien zijn niet gevaarlijk voor de mens, en komen nu eind van de zomer vooral tot aan de Franse Atlantische kust.

Komt de witte haai onze kant op?

Soms wordt geopperd dat we ook de witte haai (Carcharodon carcharias ('Jaws')) in de toekomst bij ons kunnen gaan zien. Iets warmer water zou hem inderdaad wel bevallen, en ook zijn favoriete prooi, zeehonden, zitten er tegenwoordig veel in onze Noordzee. Trouwens, net voor de ijstijden, in het Plioceen (ca. 3 miljoen jaar geleden) zaten er ook al witte haaien in onze Noordzee. Daarbij moeten we wel vermelden dat de Noordzee toen net wat meer uitgestrekt en dieper was (Antwerpen lag toen aan de kust). De ondiepe Noordzee speelt vandaag in het nadeel van zijn komst, en ook het drukke scheepsverkeer en de intense visserijdruk. Een echte aanwezigheid van witte haai zal dus niet snel gebeuren, een enkel Atlantisch exemplaar aan de Franse of Zuid-Engelse kust misschien, maar niet onmiddellijk in de Noordzee. 

Er is alleszins geen gevaar voor de mens. Wel zijn haaien en roggen bijzonder belangrijk voor een gezond en evenwichtig ecosysteem.

Auteurs: Sarah Tilkin (Natuurpunt Beleid) en Frederik Mollen (Vlaamse Onderzoeksgroep voor Haaien en Roggen)