Na het meten, nu de maatregelen: tijd voor proper water

In juni brachten Waterland, De Standaard, KU Leuven, BBL en Natuurpunt de resultaten van Watermonsters uit, waarbij meer dan 5000 burgers de kwaliteit van de Vlaamse waterlopen maten. De tweeledige boodschap was duidelijk: er is nog veel werk aan waterkwaliteit vanuit huishoudelijk afvalwater, maar op bevaarbare waterlopen zien we een positieve tendens. Op basis van de voorbereiding van Watermonsters, de analyse van de resultaten en gesprekken met experten uit heel het land, sluiten de initiatiefnemers de resultaten af. Het is nu aan de politiek en beleidsmakers om de data die 5.000 mensen verzamelden naar waarde te schatten en er ook gevolg aan te geven. Dit zijn hun drie geleerde lessen uit het projecten als we van Vlaanderen opnieuw een proper waterland willen maken.

Is Vlaanderen niet alleen het lelijkste (aldus architect Renaat Braem), maar ook het meest vuile land ter wereld? Een pijnlijke constatering, met een grote grond van waarheid. De ruimtelijke wanorde in Vlaanderen is immers één van de oorzaken van onze slechte waterkwaliteit. We hebben gebouwd en blijven bouwen op plekken waar riolering technisch en financieel onhaalbaar is. Het resultaat? Een enorme kostprijs en water dat onbehandeld in de natuur belandt. De oplossing is nochtans duidelijk: koppel het ruimtelijk beleid aan het waterbeleid. Maak het eenvoudiger en goedkoper om te bouwen op locaties die makkelijk aan te sluiten zijn op waterzuivering. Stop met het versnipperd aanleggen van dure rioleringen in afgelegen gebieden en zet in op moderne, individuele zuiveringsinstallaties (IBA’s) waar dat efficiënter is. Zo dichten we de kloof tussen het aantal aangelegde rioleringen en de hoeveelheid water die effectief gezuiverd wordt.

Decennialang was de reflex: regenwater moet zo snel mogelijk weg. Grijze buizen voeren het af naar de riolering, die bij hevige regen overloopt en onze beken vervuilt en voor vissterfte zorgt. In tijden van droogte en wateroverlast is die aanpak absurd. We moeten het water net daar houden waar het valt. Daarom is een radicale omslag nodig:

• Stop de subsidies voor klassieke regenwaterbuizen en investeer dat geld volop in ‘blauwgroene’ oplossingen: ontharding, wadi’s, groendaken en infiltratiezones. Maak deze natuurlijke oplossingen de standaard, niet de uitzondering.
• Voer de bestaande hemelwater- en droogteplannen eindelijk uit. De plannen liggen klaar, het is tijd voor actie op het terrein.
• Begin klein en maak snel impact: geef het water de ruimte rond de straatkolken. Door een kleine strook rond rioolputjes te ontharden en te vergroenen, kan regenwater rustig in de bodem sijpelen. Een goedkope en snelle ingreep met een groot effect.

Een van de grootste vervuilers blijft onder de radar: de overstorten. Wanneer rioleringen vollopen, stroomt een mix van regen- en afvalwater rechtstreeks de natuur in. In Brussel is de data hierover publiek, in Vlaanderen blijft het stil. Hier kan meer Vlaamse transparantie een verschil maken. We roepen onze beleidsmakers en waterbeheerders op om maandelijks de data te publiceren van de 1.000 meest vervuilende overstorten: waar ze liggen, hoe vaak ze werken en hoeveel vuil ze lozen. Zo wordt de druk om in te grijpen zichtbaar voor iedereen. Daarnaast moet er een actieve jacht komen op illegale lozingen. De data van Watermonsters kunnen helpen om verdachte locaties op te sporen. De organisaties roepen politici op om de handhaving te versterken en burgers een rol te geven in het signaleren van problemen.

In de Blue Deal Nota die op 14 juli 2025 is goedgekeurd door de Vlaamse regering wordt het waterbeleid voor de komende jaren vastgelegd. De ambities rond overstorten in de ontwerpnota voorspellen weinig goeds. Tot vandaag zijn er maar drie gebieden in Vlaanderen waar de overstortproblematiek een prioritaire behandeling krijgt. Veel dorpen en steden zullen dus in het huidige trage tempo moeten voortploeteren om de overstorten aan te pakken. Duizenden burgers hebben de noodkreet van ons water luid en duidelijk laten horen. Nu is het aan het beleid om die roep om te zetten in resultaten. De oplossingen liggen klaar: ze vragen om een slimme ruimtelijke ordening, investeringen in natuur en volledige transparantie. Zo bouwen we samen aan een Vlaanderen waar water opnieuw synoniem is voor leven, en niet voor vervuiling.

Lees hier al onze beleidsaanbevelingen om stevige stappen vooruit te zetten met onze waterkwaliteit

"Watermonsters" is een burgeronderzoek en een initiatief van Waterland vzw, De Standaard, KU Leuven, Bond Beter Leefmilieu en Natuurpunt.

Tekst: Robin Verachtert (Natuurpunt Beleid-Water)