Nog geen beterschap in zicht voor Europese graslandvlinders

Om te weten hoe het met natuur gaat, is het handig om na te gaan hoe de trends van soorten (dieren, planten, zwammen, …) verlopen. Maar soortenrijkdom is immens. Alleen al in België komen meer dan 36.000 soorten voor: je kan die niet allemaal opvolgen. Daarom wordt vooral gekeken naar soorten met indicatorwaarde: zij vertellen iets over hun omgeving of het landschap. Dagvlinders worden vaak als indicatoren voor natuurkwaliteit gebruikt. Maar opnieuw: in Europa komen zo’n 500 soorten dagvlinders op. Het is onhaalbaar om die in alle lidstaten allemaal nauwgezet te monitoren. Daarom is de graslandvlinderindex een handig instrument: een selectie van 17 relatief wijdverbreide soorten die typisch zijn voor graslandvegetaties. Daaronder vinden we 7 generalisten, m.a.w. soorten die geen hoge eisen stellen aan hun omgeving, en 10 zeldzamere, meer gespecialiseerde soorten. Voorbeelden zijn bruin zandoogje, icarusblauwtje en kleine vuurvlinder voor de generalisten, en kalkgraslanddikkopje, klaverblauwtje en moerasparelmoervlinder voor de specialisten.

In heel wat landen worden die vlinders geteld langs vaste routes. In Vlaanderen bestaan voor een aantal (vooral zeldzamere) soorten specifieke meetnetten, ondermeer voor klaverblauwtje, bruin dikkopje, argusvlinder en moerasparelmoervlinder. 

Gestage achteruitgang

Van de trends van die 17 soorten wordt het gemiddelde genomen: zo wordt de graslandvlinderindex berekend. Tussen 1991 en 2023 laten die graslandvlinders een achteruitgang van 50% zien. Van de 17 soorten is er geen enkele die een vooruitgang vertoont en zijn slechts zes soorten stabiel. De sterk negatieve trend wordt vooral bepaald door de zeldzamere soorten, die sinds 2003 erg afnemen. Op de nieuwe Europese Rode Lijst vinden we vier soorten uit de set van 17 terug, in de categorie Bijna in Gevaar: bruin dikkopje, tijmblauwtje, adonisblauwtje en donker pimpernelblauwtje. Als belangrijke oorzaken worden vooral de intensivering van de landbouw en verandering in landgebruik genoemd. Steeds meer leefgebied gaat verloren. De kwaliteit van het resterende leefgebied gaat er door milieudrukken ook niet op vooruit: voor West-Europa is de overdaad aan stikstof ook problematisch. Klimaatverandering is eveneens nefast, vooral voor de zeldzamere soorten.

Niet vrijblijvend

Misschien liggen veel mensen niet wakker van de achteruitgang van graslandvlinders, maar door de natuurherstelwet heeft de graslandvlinderindex sinds kort ook een juridische waarde gekregen. Zo is in de verordening opgenomen dat lidstaten tegen 2030 maatregelen nemen zodat vooruitgang geboekt kan worden op twee van de drie volgende criteria: de graslandvlinderindex, de voorraad organische koolstof in minerale agrarische bodems en het aandeel landbouwgrond met landschapselementen met hoge diversiteit. Het is dus afwachten hoe lidstaten hier de komende jaren mee aan de slag gaan.

Tekst: Wim Veraghtert (Natuurpunt Studie)