Sigmaplan wil natuur en water van Demervallei opnieuw in evenwicht brengen

Lessen uit het verleden: ruimte voor water nodig

Het Sigmaplanproject heeft de bedoeling om overstromingen in bewoonde gebieden te vermijden door bij hoge debieten opnieuw ruimte te geven aan water in valleigebieden. De bal ging voor de Demervallei aan het rollen bij de desastreuze overstromingen in 1998 waarbij Natuurpunt moest vaststellen dat de broeken (valleigebied) droog stonden en de mensen thuis met natte voeten zaten. Dit was het gevolg van tientallen jaren beleid van steeds sneller water afvoeren via rechte en ingedijkte waterlopen en overstromingsgebied (en natuur) op te offeren aan harde bestemmingen en kort gewin. Ten koste van mens en natuur. Het moest anders. 

Indien slim aangepakt kan het herstel van overstromingsgebied een boost betekenen voor fauna, flora en het landschap. Effectief herstel van overstromingsgebied is ondertussen ook maatschappelijk beter ingebed gezien de ecologische bestemming ondertussen van veel van de resterende natte valleigronden, de Europese doelstellingen rond het herstel van waardevolle habitats en de gestegen oppervlakte in beheer van Natuurpunt en het Agentschap voor Natuur en Bos. Water- en natuurbeheerders hebben elkaar zo beter kunnen vinden in de Demervallei. 

Gerichte ingrepen voor waterpeil en natuurontwikkeling

Het plan bestaat erin om dijken in woongebieden te versterken waar nodig, bij hoge afvoer overstromingsgebied in te schakelen en het zomerpeil van de rivier hoog te houden zodat het grondwater in de valleigronden kan bewaard worden. Hiervoor werd in opdracht van De Vlaamse Waterweg nv ter hoogte van de Demerbroeken een lange drempel met stevige keien aangelegd in de Demer die bovendien ‘vispasseerbaar’ is gemaakt. Deze drempel moet het Demerwater in de zomer voldoende hoog houden wat noodzakelijk is voor de ontwikkeling van het rietmoeras in de Kloosterbeemden (in beheer bij het Agentschap Natuur en Bos) en het toestromen van het kwelwater naar de trilvenen van het Vierkensbroek (project Demerbroeken van Natuurpunt). Het dichte riet komt nu de grootste tijd met de voeten in het water te staan, wat de waarde als broedgebied voor zeldzame rietvogels sterk verhoogd. Door het afgraven van de vroegere Demerdijk aan die kant komen de komgronden van de vallei regelmatig terug in ‘open’ verbinding met de Demer. Hierdoor ontstaat een weergaloos paaigebied voor vissen die op hun beurt reigerachtigen (ondermeer roerdomp) of andere foeragerende viseters zoals de zwarte ooievaar aantrekken. 

De  oude meanders van de Demer krijgen een nieuw leven waardoor de rivier opnieuw natuurlijk ‘bochtig’ is met aan de oevers steilranden, slib- en zandbanken, diepe en ondiepe delen. In Zichem zijn zo drie meanders opnieuw aangesloten. De zuidelijke meander is nu de nieuwe hoofdgeul van de Demer. De twee noordelijke meanders krijgen bij laag water minder doorstroming en vormen een rustig en geschikt leefgebied voor vissen en amfibieën en er kunnen zich rietkragen ontwikkelen. Door het gedeeltelijk verwijderen van de Demerdijk kan bij hoge waterstanden – zoals in januari 2025 – rivierwater vrij over de oever stromen zodat de vallei piekafvoeren kan temperen en schadelijke overstromingen in woongebied worden vermeden. 

Recreatie in een hersteld rivierenlandschap

Een boeiend landschap opent bijkomende kansen voor natuurbeleving in de Demervallei. Zo wordt er een nieuwe fiets- en wandelverbinding aangelegd tussen Zichem en Testelt via de linkeroever (zuidkant) van de Demer. De verbinding langs de rechteroever is niet meer mogelijk waardoor de Kloosterbeemden een rustgebied zijn voor fauna. Later dit jaar komt er in het oostelijk deel van de Kloosterbeemden wel nog een gloednieuw vlonderpad voor wandelaars. Ook de bouw van een nieuwe uitkijktoren die de Demervallei ter plaatse overziet behoort tot de plannen. Dit is de type-aanpak voor alle deelprojecten van het Sigmaplanproject in de Demervallei waarbij water- en biodiversiteitsherstel een troef worden voor de streek.  

Natuurpunt: betrokken en waakzaam

Ondertussen komen de andere deelprojecten van het Sigmaplan tot uitvoering, momenteel in het stroomafwaartse deel van de Demervallei tussen Aarschot en Werchter. Natuurpunt Oost-Brabant ondersteunt en inspireert voortdurend mee deze plannen en projecten. Maar volgt het ook kritisch op zodat natuur- en landschapswaarden niet in het gedrang komen. De verschillende Natuurpuntafdelingen rond de Demer komen hiervoor als ‘denktank’ regelmatig samen in een ‘Demerwerkgroep’. Via een door de overheid ingestelde ‘Thematische Werkgroep Natuur en Landschap’ kunnen onze vertegenwoordigers voorstellen en opmerkingen overmaken (deze thematische werkgroepen bestaan er ook voor landbouw en voor recreatie). Geïnteresseerden die willen meewerken in de Demerwerkgroep kunnen zich aanmelden via het regionale secretariaat van de vereniging.

Tekst: Luc Vervoort (vrijwilliger Natuurpunt Aarschot en Demerwerkgroep Oost-Brabant)