Op 1 juli 1999 startte Natuurpunt met de uitvoering van het Life-natuurproject 'Zilte graslanden in de Vlaamse kustpolders'(LIFE 99 NAT/B/006295). Het project eindigde op 31 december 2002 en omvatte de Uitkerkse Polder als projectgebied. De resultaten werden als zeer positief geëvalueerd, zowel voor het behoud en het herstel van de bijzondere natuurwaarden in de Uitkerkse Polder, als voor de verbetering van de openstelling en het vergroten van het maatschappelijk draagvlak.
Doelstellingen Life-project
Dit Life-Natuurproject werd uitgeschreven om een belangrijke impuls te geven aan het pionierswerk van Natuurpunt in het begin van de jaren '90 en dat werd uitgevoerd in een zeer delicate sociale context. De eerste jaren stootte Natuurpunt immers op heel wat verzet van landbouwers en vooral hun organisaties.
Het Life-Natuurproject behelsde twee belangrijke doelstellingen. De eerste centrale doelstelling was een belangrijk deel van de oppervlakte én de kwaliteit van zilte habitats in de Uitkerkse Polder structureel te verbeteren, met name Salicornia-vegetaties (1310) en Glauco-Puccinellietalia (1330).
Deze habitats buiten de getijdenzone behoren tot de best ontwikkelde in hun soort in Vlaanderen met kenmerken soorten zoals schorrekruid, zeekraal, dunstaart, zeeaster, bleek en blauw kweldergras, schorrezoutgras, melkkruid, zilte en gerande schijnspurrie.
Deze habitats zijn daarenboven van essentieel belang voor het behoud en de verdere ontwikkeling van de rijke avifauna in het gebied, waaronder verscheidene Bijlage I soorten van de Vogelrichtlijn zoals bruine kiekendief, kluut, visdief, ijsvogel, steltkluut (niet jaarlijks) en blauwborst die in deze habitats broeden. Bovendien is een belangrijk deel van de Spitsbergen-populatie van kleine rietgans aangewezen op de graslanden voor de overwintering!
Als tweede centrale doelstellingen wilden we de maatschappelijke en economische verankering van het project bij de lokale bevolking en de recreanten/toeristen sterk verbeteren, door o.m. de mogelijkheden voor natuurgerichte recreatie en het aangaan van partnerships optimaal te benutten. Hiermee wensten we te bereiken dat de Uitkerkse Polder als een voorbeeld kan gelden voor het Europese Natura 2000 netwerk.
Resultaten
Beheer- en uitvoeringsplannenEen geïntegreerd beheerplan voor de Uitkerkse Polder (in ruime zin, oppervlakte ca. 1.250 ha) werd afgewerkt in nauwe samenwerking met de lokale vrijwilligers enerzijds en de Afdeling Natuur (in kader van de ecosysteemvisie Vlaamse kustpolders) anderzijds.
Op basis van het nieuwe geïntegreerd beheersplan van de Uitkerkse Polder werd in januari 2002 en in december 2002 een uitbreiding van de erkenning aangevraagd voor een oppervlakte van respectievelijk meer dan 31 ha en 37 ha!
Ter voorbereiding en uitvoering van de éénmalige maatregelen die het abiotisch milieu voor de ontwikkeling van zilte graslanden moeten optimaliseren en/of herstellen, werden tijdens het Life-project concrete uitvoeringsplannen uitgewerkt voor ongeveer 160 percelen met een totale oppervlakte van 115 ha in de Uitkerkse Polder en dit in samenwerking met de lokale vrijwilligers.
Aankopen/huren van terreinenTijdens het Life-project bereikten we zonder twijfel een record wat terreinverwerving in de Uitkerkse Polder betreft. Liefst 95,4076 ha werd met inbreng van Life aangekocht! Nog nooit sinds de start van de uitbouw van de Uitkerkse Polder als natuurgebied kon zo een resultaat gehaald worden! Dit is 15 ha boven de vooropgestelde doelstelling van 80 ha.
Daarnaast werd ook nog 11,4032 ha terrein tijdens de eerste, tweede en derde verslagperiode aangekocht in het projectgebied, maar zonder inbreng van Life. Tijdens de derde verslagperiode kon daarenboven 6,5083 ha in huur genomen worden van het Vlaamse Gewest, eveneens zonder inbreng van Life. De totale beheerde oppervlakte in de Uitkerkse Polder groeide tijdens het project met 113,3191 ha, quasi een verdubbeling van de beheerde oppervlakte!
De verspreid liggende percelen konden hierdoor uitgroeien tot grotere blokken met zilte graslanden, op bepaalde plaatsen in de Uitkerkse Polder waar Natuurpunt voor de start van het Life-project nog niet aanwezig was, konden de eerste percelen verworven worden. Hierdoor kon een serieuze stap voorwaarts gezet worden in de duurzame bescherming en het grootschalig herstel van de bijzondere (zilte) habitats en hun geassocieerde soorten in de Uitkerkse Polder!
Eénmalig biotoopbeheerEen belangrijk onderdeel van het Life-project vormden de éénmalige inrichtingswerken. Door de uitvoering van een aantal eenmalige inrichtingswerken wilden we optimale ontwikkelingsmogelijkheden creëren, zowel kwalitatief als kwantitatief, voor de ontwikkeling van de beoogde doelshabitats en -soorten uit de Vogel- en Habitatrichtlijn.
Een praktisch probleem bij de uitvoering van de éénmalige en inrichtingswerken was de beperkte periode in het jaar waarop werken uitgevoerd kunnen worden. Samenvattend kan gesteld worden dat er enkel van augustus tot en met november en van februari tot en met maart kon gewerkt worden.
In totaal werd er op 17 perceelsblokken gewerkt in de Uitkerkse Polder. Een perceelsblok bestaat uit meerdere kadasterpercelen die samen een coherent geheel vormen. Alle percelen waarop gewerkt werd, zijn eigendom van Natuurpunt Beheer en werden verworven ten behoeve van blokvorming en habitatherstel d.m.v. eenmalig biotoopbeheer.
De totale oppervlakte van deze 17 perceelsblokken bedraagt ongeveer 114 ha. Het Life-project heeft met andere woorden een significante bijdrage geleverd inzake het duurzaam behouden en vooral herontwikkelen van de zilte graslanden in de Uitkerkse Polder, die op hun beurt essentieel zijn voor het behoud en de verdere ontwikkeling van de rijke avifauna!
Samenvattend kunnen we stellen dat er gedurende het Life-project:
* bijna 10.000 meter sloten en laantjes hersteld werd;
* 29 poelen hersteld/aangelegd werden;
* 63 historische laagten/depressies hersteld en geplagd werden;
* 12 grotere sloten hersteld werden;
* 2 nieuwe kerngebieden ontstonden via grootschalige afgravingen;
* 1 nieuw kerngebied ontstond via natuurtechnische milieubouw;
* 2 akkergedeelten met een oppervlakte van ca. 2,3 ha omgezet werden naar reliëfrijk grasland.
Het was echter niet alleen voldoende om het greppelpatroon en de poelen te herstellen. Het historische 'onderhoudsbeheer' diende opgestart te worden, teneinde de aanwezige zilte habitats met hun geassocieerde soorten duurzaam te behouden. Dat onderhoudsbeheer kan voortaan gebeuren met een kraan aangekocht in het Life-project 'Intermediair Atlantische Heide in Vlaanderen' (LIFE99 NAT/B006298).
Voor het vervoeren van de vrijgekomen grond was er nog een tractor met kipkar nodig. Daarom is er met de middelen voorzien in dit Life-project een tractor met kipkraan gekocht. De tractor met kipkar zal tezamen ingezet worden met de kraan.
Terugkerend biotoopbeheerNadat de éénmalige beheerswerken uitgevoerd zijn, diende een terugkerend beheer opgestart te worden dat uit verschillende varianten van extensieve begrazing, al dan niet in combinatie met voorafgaandelijk maaien, bestaat. Bij het extensiever gebruik ontstond er lokaal wel een probleem met het optreden van distels, vnl. akkerdistel. Conform de huidige wetgeving in België en om de landbouwers die actief zijn in het gebied niet onnodig te provoceren werden optredende distelexplosies bestreden.
Alvorens de begrazing kon opgestart worden, was het noodzakelijk om rond bepaalde begrazingsblokken de oude afsluiting gedeeltelijk te vervangen (slechte staat ed.) of nieuwe afsluiting te plaatsen, bijvoorbeeld wanneer de vroegere gebruiker zijn afsluiting had weggenomen.
Hoogste prioriteit werd gegeven aan de rasters langsheen de openbare wegen. Door het werken met een standaard uitvoering werd een grote herkenbaarheid van de huidige reservaatspercelen gecreëerd. In totaal werd ca. 4.600 meter begrazingsraster tijdens het Life-project in de Uitkerkse Polder geplaatst.
Bewustmaking van het publiekNaast de kwalitatieve verbetering van de specifieke habitats en soorten in de Uitkerkse Polder, wilden we met dit Life-project eveneens de mogelijkheden voor natuurgerichte recreatie in het gebied uitbreiden en optimaliseren.
De belangrijkste acties die in kader hiervan gerealiseerd werden zijn:
- de bouw van een nieuwe vogelkijkhut ('de Tureluur') in de Uitkerkse Polder op een aantrekkelijke, landschappelijk goed inpasbare plaats ter hoogte van het nieuwe kerngebied langsheen de Sint-Jansader.
- de vervanging van de toegangspaden tot de vogelkijkhutten 'de Wulp' en 'de Grutto' wegens hun slechte toestand door nieuwe en bredere knuppelpaden zodat de aantrekkelijkheid van deze vogelkijkhutten fors verbeterde.
- de plaatsing van een reeks informatieborden van A2-formaat in de Uitkerkse Polder die toelichting geven over de natuurwaarden, de cultuurhistorie, de eenmalige herstelwerken en de Life-ondersteuning. Ook aan de vogelkijkhutten werd telkens een bord in A3-formaat geplaatst.
- de uitwerking van een mobiele tentoonstelling in het bezoekerscentrum 'Groenwaecke' over het Natura 2000 netwerk en het belang van de Vlaamse gebieden hierin.
- de uitwerking van een tweede mobiele tentoonstelling die over de zilte graslanden en het Life-project gaat. Deze tentoonstelling wordt gebruikt in het bezoekerscentrum 'de Groenwaecke' en tijdens activiteiten voor het grote publiek in en rond de Uitkerkse Polder.
- de uitwerking van wandel- en fietsroutes met de aanmaak van een brochure met kaartjes. Naast de ontstaansgeschiedenis, de cultuurhistorische waarden en uiteraard ook de bijzondere natuurwaarden komen ook de inspanningen van Natuurpunt voor de bescherming en het herstel van de natuurwaarden aan bod. Tenslotte worden 3 wandel- en/of fietstochten beschreven in de Uitkerkse Polder. De wandel/fietsbrochure werd gedrukt op 5.000 exemplaren.
- het aanmaken en verspreiden van een huis-aan-huis kleurenfolder om de gehele lokale bevolking te informeren over de natuurwaarden van het gebied en het project. Deze kleurenfolder werd gedrukt op 20.000 exemplaren is in het voorjaar van 2002 huis-aan-huis bedeeld in Blankenberge en in de onmiddellijk omgeving van de Uitkerkse Polder op grondgebied van de gemeenten Zuienkerke en De Haan.
Conclusies
M.b.t. doelsoorten en habitatsDe herstel- en inrichtingswerken hebben zonder meer geleid tot een forse uitbreiding van kwalitatief zeer goede zilte habitats in de Uitkerkse Polder. Melkkruid, stomp kweldergras, zilte schijnspurrie, zilte zegge, schorrezoutgras en zeeaster ontwikkelen lokaal abundant in deze vegetaties en zijn fors toegenomen. Spectaculair is de uitbreiding van zeekraal, bleek en blauw kweldergras en dunstaart. Deze zilte soorten zijn ook elders in Europa binnendijks zeer zeldzaam.
Ook de avifauna, waaronder verscheidene Bijlage I soorten, ging sterk vooruit dankzij de eenmalige werken. Kluut, visdief, bruine kiekendief, blauwborst, tureluur, grutto en kleine plevier zijn enkele soorten die beduidend meer kansen kregen om te broeden dankzij een geschikt habitat. In 2000 en 2002 broedde stelkluut in het projectgebied. In 2003 was er een waarschijnlijk broedgeval van kwartelkoning.
's Winters vormen de percelen van Natuurpunt een belangrijke pleisterplaats voor kleine rietgans, kolgans en in mindere mate ook brandgans. Het gebied is eveneens van groot belang voor doortrekkende en overwinterende steltlopers. Van de Bijlage I soorten springen goudplevier, kemphaan (groepen van 1.000 exemplaren en meer) en rosse grutto in het oog.
Conclusie: het Life-project heeft een significante meerwaarde geleverd voor de doelsoorten en doelhabitats!
M.b.t. socio-economische verankeringIn de jaren '90 (zeker in het begin) werd de aanwezigheid van Natuurpunt in het gebied nog fel gecontesteerd. Dankzij het Life-project kenden we als natuurbeschermingsorganisatie in de Uitkerkse Polder een echte doorbraak. Het feit dat alle door ons aangekochte gronden via onderhoudscontracten gebruikt worden door een hele reeks lokale landbouwers, wijst op een wijzigende houding van de landbouwsector t.o.v. Natuurpunt.
De Uitkerkse Polder kent een groeiend aantal bezoekers, ook wandelaars en fietsers die gewoon van de rust en het landschap willen genieten vinden steeds meer hun weg naar de Uitkerkse Polder. Dit is zonder twijfel in belangrijke mate te danken aan de inspanningen die geleverd zijn in het Life-project!
Conclusie dankzij het Life-project is de maatschappelijke verankering van de Uitkerkse Polder veel groter dan 5 jaar geleden!
Voor meer informatie over het Life-project kan je terecht bij:
Stefan Versweyveld
stefan.versweyveld@natuurpunt.be015-29 72 59